Part

3501   8|                  ale rękawy u kontuszów i poły podszywali kitajką,
3502   8|            rękawy, zwała się czechmanem i taką będąc, musiała być
3503   8|                 choćby mu przyszło żonę i córki poobdzierać z pereł,
3504   8|                 jaką bogatą z diamentów i drogich kamieni konchę,
3505   8|                Darował swój kucharzowi; i natychmiast czechmany multanowe
3506   8|                na kuchtów, masztalerzów i podstarościch poprzechodziły.~
3507   8|                 wszystkie odmiany kroju i materiów pod Augustem III
3508   8|               białych, latem od dworzan i innej szlacheckiej i miejskiej
3509   8|            dworzan i innej szlacheckiej i miejskiej drużyny używanych,
3510   8|                robioną, około kołnierza i na przednim licu od szyi
3511   8|                kwiaty jedwabną, srebrną i złotą nicią wyszywanymi,
3512   8|                 nastąpiły pasy tureckie i perskie.~Do podróży używali
3513   8|                 z maleńkimi na przedzie i około rękawów guziczkami
3514   8|              barankami, rysiami, lisami i wilkami podszywane. Na żupan
3515   8|                 popielate albo zielone; i to był strój podróżny każdego
3516   8|                obowiązanego w ładownicy i przy szabli.~Lubo nie założyłem
3517   8|               przesadzali się na galony i hafty sukien jak najsutsze,
3518   8|               bogate do zimowych sukien i jedwabne do letnich. Te
3519   8|               tak ułożony w sztuce, jak i w których miejscach miał
3520   8|                  Do mankietów około rąk i gorsów na piersi u koszul
3521   8|             samych diamentów, brylantów i innych najdroższych kamieni~
3522   8|         benedyktyni, pudrem posypawszy; i to się zwało - po szwedzku.
3523   8|               fryzura modna, wytrefiona i grubo pudrem przyprószona,
3524   8|            kapelusz się pudrem oblepiał i kiedy w izbie musiał z głowy
3525   8|                wszystkie suknie kobiece i stroje, których używały
3526   8|           białogłowy polskie pierwszego i pospolitego stanu. Lecz
3527   8|                 pospolitego stanu. Lecz i ta, gdyby się jeszcze dziś
3528   8|               okiem.~Panny senatorskiej i szlacheckiej kondycji tudzież
3529   8|           kondycji tudzież magistratowe i kupieckie córki nosiły głowy
3530   8|              zdobiły bajorkiem srebrnym i rozmaitymi blaszkami świecącymi.
3531   8|                 do tych bukietów czapki i kapelusze maleńkie, wielkości
3532   8|                 włosy po karku, tak jak i mężatki, rozpuszczając.
3533   8|            niewiastom, pannom, mężatkom i wdowom. Kapiki materialne
3534   8|              bogate, używane od mężatek i wdów, zostały zarzucone
3535   8|               się wszystkie młode panny i nie-panny do kornetów, których
3536   8|                 muślinu, rąbku, koronek i wstążek.~Najdawniejsze kornety
3537   8|             żółto farbowane jak opłatki i białe. Żółty kornet szedł
3538   8|            kometa żółtego starym krojem i całego stroju staroświeckiego.
3539   8|                  bawełną prześciełanego i koronką czarną obłożonego,
3540   8|                szczupły, wierszch głowy i skronie z uchem przykrywający.
3541   8|        okrywający całą głowę, cały kark i występujący nad twarz na
3542   8|            kołpaczki aksamitne, zielone i pąsowe, z opuszką sobolą,
3543   8|                będąc im do przykrawania i kombinowania materklasów
3544   8|           pudełko w ręce, niesie prosto i oddaje żonie: "Nęści, moja
3545   8|              płótna szyte, bawełną albo i pakułami wypchane, głowę
3546   8|                 dokoła włosami z przodu i z tyłu, gładko w górę wymuskanymi
3547   8|               gładko w górę wymuskanymi i wypudrowanymi, a której
3548   8|        skrzydlasty, na drutach upinany; i ta moda była ostatnich czasów
3549   8|               kwiaty, samych jedwabnych i litych, uboższe z atłasów,
3550   8|            takiej jak spódnica albo też i odmiennej, z tyłu fałdzistą,
3551   8|           gazowe ż koronkami, podwójne; i nie zwały się takie mankiety
3552   8|            muślinową, jedwabiem, złotem i srebrem w kwiaty haftowaną,
3553   8|             białego, żółtego, zielonego i czerwonego, której końce,
3554   8|              dając przez materią cienką i rzadką dosyć przeźroczystości.
3555   8|                  paziowie, węgrzynkowie i inni służebni, mianowicie
3556   8|          służebni, mianowicie na balach i redutach, na których całe
3557   8|           jupeczek bez rękawów, letnich i zimowych, gronostajami podszytych
3558   8|                 jak jupeczki bez stanu, i zwały się takie jupeczki
3559   8|               szamerluki, manta, szusty i szlompry, i robrony; tych
3560   8|               manta, szusty i szlompry, i robrony; tych ja z osobna
3561   8|            ziemi na półtora łokcia albo i na dwa łokcie; i zwał się
3562   8|            łokcia albo i na dwa łokcie; i zwał się ten zbytek sukni
3563   8|                inne wszystkie z przodu, i że nie miał fałdu w tyle
3564   8|                szust, robron, szamerluk i tym podobne.~Gdy nastały
3565   8|             długie suknie, nastały oraz i gorse wycinane tak, iż całe
3566   8|               całe plecy, aż po łopatki i pół piersi aż do brodawek
3567   8|             grona winne wiszące z pereł i brylantów, które że uszy
3568   8|             powietrze, używały na głowę i całą twarz spuszczanych
3569   8|                 dobrze wszystko widzieć i być widzianą; było to bardziej
3570   8|               palców, klapką, jedwabiem i złotem lub srebrem wyszywaną,
3571   8|                 cztery palce spadającą, i zwały się takie rękawiczki-mitynki;
3572   8|                 nigdy nie były w drodze i na przechadzce, a nawet
3573   8|                 na przechadzce, a nawet i w domach zasłaniały się
3574   8|            zasłaniały się nim od słońca i chłodziły powiewaniem onego,
3575   8|              Wachlarz najmodniejszy był i najdroższy, który miał żebra
3576   8|                 wachlarze były z drewna i papieru z malowidłem, czyli
3577   8|                wybijaniem różnych figur i kwiatów.~Pończochy były
3578   8|               koloru włóczkowa, cienka, i jedwabna. Zarzuciły niedługo
3579   8|                 się noga subtelniejsza; i choć w mróz dokucza zimno,
3580   8|           pragnące, z tychże podwiązków i pierścionków obdzierali,
3581   8|               rządziki na konie, szable i ładownice.~Trzewiki najdawniej
3582   8|                 mody, do niższego stanu i mniejszego majątku, mianowicie
3583   8|                 mianowicie do szynkarek i innych służebnic miejskich.
3584   8|          ozdobiony: Proste szlachcianki i wiejskie kobiety zażywały
3585   8|                 niektóre w błotne czasy i zimowe bocików opiętych,
3586   8|           trzewika. Zażywały też bociąt i trzewików żółtych i czerwonych,
3587   8|              bociąt i trzewików żółtych i czerwonych, ale tylko Podlaszanki
3588   8|       czerwonych, ale tylko Podlaszanki i Lublinianki; wszystkie zaś
3589   8|           kobietach dawały się widzieć, i to najwięcej na popich żonach,
3590   8|               na popich żonach, córkach i młynarskich.~W średnich
3591   8|             trzewiki bławatne, atłasowe i grodetorowe rozmaitych kolorów,
3592   8|           skórzanych na rok, do obmycia i ochędożenia sposobnych,
3593   8|            bławatnym, choć przydeptanym i ziewającym.~Szewcy warszawscy
3594   8|          rozchodził się po całym kraju; i choć po innych miastach
3595   8|                 takie trzewiki tuzinami i kopami; w prezentach nawet
3596   8|      podszywania rozróżniły się jeszcze i tym od pierwszych salop,
3597   8|           końcami na przedzie dłuższymi i z kapturkiem małym.~Salopa
3598   8|              jest suknia bardzo uczciwa i wygodna, najpierwszą ma
3599   8|            lubieżnym talią, czyli stan, i gors, czyli piersi, dwie
3600   8|                strój, leniwym do ubioru i nagle zdybanym. Trzecia,
3601   8|             niedostatek; ujdzie pod nią i kożuch barani, i suknia
3602   8|                pod nią i kożuch barani, i suknia lada jaka, byle była
3603   8|                szlacheckie, senatorskie i tym służące panny. Wiele
3604   8|               niewygodniejszego dla dam i mężczyzn nad te rogówki;
3605   8|             dama, popsowała się fryzura i kornety, które wstawszy
3606   8|               trzeba było z nowa trefić i poprawiać. Najśmieszniejszy
3607   8|                cząstki dobroci, tak też i rogówki, lubo swoim nosicielkom
3608   8|                  lubo swoim nosicielkom i sąsiadującym z nimi sprawiały
3609   8|           szabel, skrył się pod rogówkę i gdy drudzy karbowali sobie
3610   8|              kąt zbite na kształt wałów i szańców, rogówkami nie dozwalały
3611   8|         pokazała się bez rogówki, nawet i w domu przy gościu. Potem
3612   8|                               O łóżkach i pościelach~W domach wielkich
3613   8|          firanki zsuwane, płotek u góry i u dołu, suto galonem złotym
3614   8|              się zaś tycze kawalerskich i damskich łóżek, tych długi
3615   8|                 innych, prócz tabczanów i sienników; kawaler obsłonił
3616   8|         poduszek, prześcieradła, kołdry i siennika, słomą albo sianem,
3617   8|              ani pierzyn zwierszchnych. I kiedy który pieszczoch do
3618   8|               wyrażoną, został wyśmiany i musiał do domu odesłać piernaty,
3619   8|                a kontentować się kołdrą i poduszkami.~Panieńska pościel
3620   8|               pierzanego, prześcieradła i kołdry, która tak u panien,
3621   8|                karmazynowa, lubo bywały i w różnych kolorach, i z
3622   8|            bywały i w różnych kolorach, i z różnych bławatnych materii.~
3623   8|          materii, z jakiej były firanki i inne ozdoby, nie przeszywaną,
3624   8|            białego płótna, do okrywania i ogrzewania śpiącego małżeństwa.~
3625   8|          panowania Augusta III miękkość i wygody, dawnym Polakom nie
3626   8|             paniętami spodki, pierzynki i beciki puchowe przeszywane,
3627   8|              bardziej po podeszlejszych i starcach. Już potem, obyczajem
3628   8|             dworzaninowi, palestrantowi i towarzyszowi husarskiemu
3629   8|         poduszek wstęgami szamerowanych i duchenki, to jest czapki
3630   8|                 nocnej, jedwabną, złotą i srebrną nicią w różne wzory
3631   8|               zostały hajduków, lokajów i innej pospolitej drużyny
3632   8|              łóżka miejscowe, ale nawet i podróżne składane, które
3633   8|                 które delikatni panowie i paniczowie wszędzie za sobą
3634   8|           pościeli na czas nieporządnej i nie wiedzieć od kogo i z
3635   8|     nieporządnej i nie wiedzieć od kogo i z jaką przywarą zdrowia
3636   8|              używanej. Co poniekąd było i lepiej dla gospodarza, który -
3637   8|              nieraz siebie samego, żonę i dzieci poobierać z pościeli
3638   8|                 sobą, a niektórzy nawet i stolce składane, tak iż
3639   8|                potrzebie złożony stolec i zamknięty na klauzury -
3640   8|                               O łóżkach i pościelach~W domach wielkich
3641   8|          firanki zsuwane, płotek u góry i u dołu, suto galonem złotym
3642   8|              się zaś tycze kawalerskich i damskich łóżek, tych długi
3643   8|                 innych, prócz tabczanów i sienników; kawaler obsłonił
3644   8|         poduszek, prześcieradła, kołdry i siennika, słomą albo sianem,
3645   8|              ani pierzyn zwierszchnych. I kiedy który pieszczoch do
3646   8|               wyrażoną, został wyśmiany i musiał do domu odesłać piernaty,
3647   8|                a kontentować się kołdrą i poduszkami.~Panieńska pościel
3648   8|               pierzanego, prześcieradła i kołdry, która tak u panien,
3649   8|                karmazynowa, lubo bywały i w różnych kolorach, i z
3650   8|            bywały i w różnych kolorach, i z różnych bławatnych materii.~
3651   8|          materii, z jakiej były firanki i inne ozdoby, nie przeszywaną,
3652   8|            białego płótna, do okrywania i ogrzewania śpiącego małżeństwa.~
3653   8|          panowania Augusta III miękkość i wygody, dawnym Polakom nie
3654   8|             paniętami spodki, pierzynki i beciki puchowe przeszywane,
3655   8|              bardziej po podeszlejszych i starcach. Już potem, obyczajem
3656   8|             dworzaninowi, palestrantowi i towarzyszowi husarskiemu
3657   8|         poduszek wstęgami szamerowanych i duchenki, to jest czapki
3658   8|                 nocnej, jedwabną, złotą i srebrną nicią w różne wzory
3659   8|               zostały hajduków, lokajów i innej pospolitej drużyny
3660   8|              łóżka miejscowe, ale nawet i podróżne składane, które
3661   8|                 które delikatni panowie i paniczowie wszędzie za sobą
3662   8|           pościeli na czas nieporządnej i nie wiedzieć od kogo i z
3663   8|     nieporządnej i nie wiedzieć od kogo i z jaką przywarą zdrowia
3664   8|              używanej. Co poniekąd było i lepiej dla gospodarza, który -
3665   8|              nieraz siebie samego, żonę i dzieci poobierać z pościeli
3666   8|                 sobą, a niektórzy nawet i stolce składane, tak iż
3667   8|                potrzebie złożony stolec i zamknięty na klauzury -
3668   8|                              O karetach i powozach~Drugi modny zbytek
3669   8|             zbytek nastąpił w pojazdach i karetach. Dwojakie bowiem
3670   8|                  czyli powozom; mówiono i pisano: "jechał karetą", "
3671   8|            skarbniki, karabony, rydwany i wózki małe, których najwięcej
3672   8|            białogłowy, duchowni zakonni i plebani tudzież uboższa
3673   8|                 jej dwóch kół brakowało i że ten, kto nią jechał,
3674   8|             ponieważ szczupłość miejsca i ciężar na jednego konia
3675   8|                   Bieda jedzie, bieda", i paki im z oczu nie uciekła;
3676   8|             paki im z oczu nie uciekła; i to powitanie albo pożegnanie
3677   8|                 sprowadzanych z Gdańska i z Leszna; po innych miastach
3678   8|                się znajdowali siodlarze i stalmasi, nie mieli jednak
3679   8|              tylko sami wielcy panowie, i nie odmieniali sprowadzonych
3680   8|            Dlatego majstrowie doskonali i majętni nie ściągali do
3681   8|                najpierwszy osadził nimi i różnymi innymi majstrami
3682   8|                 bardzo przednie żelazne i fabrykę strzelby.~Od tego
3683   8|                po karety, tak nawet, że i gdańscy majstrowie, podprowadzając
3684   8|             tylko ile celowała w modzie i w guście to sądzącym za
3685   8|                  ale była jeszcze mocna i wygodna, urągali się z niego
3686   8|            Noego.~Karety wielkich panów i królewskie od wielkiej parady
3687   8|                  w środku zaś aksamitem i galonami złotymi suto wybijane,
3688   8|                w ramy bogate osadzonych i z tyłu, i z przodu, i po
3689   8|             bogate osadzonych i z tyłu, i z przodu, i po bokach; takowe
3690   8|        osadzonych i z tyłu, i z przodu, i po bokach; takowe karety
3691   8|           gładkich, taką farbą jak koła i drągi pomalowanych, które
3692   8|                 wstępowali, hajducy zaś i pajucy, gdzie nie było hajduków,
3693   8|            szczotkę, trzepaczkę do koni i co mu było potrzebne, a
3694   8|     prezerwatywę od głodu, kawał chleba i sera, czym się posilał stojąc
3695   8|             szamerunkiem jak w karecie, i zwało się czaprakiem; za
3696   8|             podnosiła się otwierającemu i spuszczała na dół zamykającemu
3697   8|            kałużą głęboką przechodziła. I kiedy drzwi były obluzowane,
3698   8|            karety nagarnęło, umaczawszy i uwaliwszy nogi siedzącym
3699   8|           którzy na ulicach błotnistych i dołowatych stancje albo
3700   8|                 Krakowskie Przedmieście i Stare Miasto) nie miała
3701   8|                 po przedmieściach dołów i kałużów, o których napiszę
3702   8|               więcej pod tytułem publik i wielkich zjazdów. Stopnie
3703   8|              trepy, po których wsiadano i wysiadano; gdy był złożony,
3704   8|            nieomylnie go czekały: łóżko i mary; i jeżeli się wywikłał
3705   8|               go czekały: łóżko i mary; i jeżeli się wywikłał od ostatniego,
3706   8|                tyle, druga na przedzie; i że takie karety dla wielu
3707   8|              miała gdzie pomieścić. Ale i te niedługo zarzucili jako
3708   8|               zarzucili jako nieludzkie i smutne, osobliwie w drodze.
3709   8|                  siedzące wedle siebie, i na cztery osoby, dwie na
3710   8|                wielcy, majętna szlachta i niektórzy z bogatszych kupców,
3711   8|          których trzymali po parze koni i stangreta w barwie, najmując
3712   8|                  najmując potrzebującym i biorąc na dzień od godziny
3713   8|           godziny dwunastej południowej i znowu od godziny drugiej
3714   8|               wybijającą swoją godzinę; i to uchodziło za słuszność
3715   8|                 przywieźli do Warszawy; i w drugim razie, kiedy który
3716   8|              sprawnego, wszystkich ulic i miejsc świadomego, to taki
3717   8|          szynkle u przemijających gęsto i ciasno cudzych karet albo
3718   8|                co kilka kroków postawać i pytać się o ulicę i mięszkanie
3719   8|            postawać i pytać się o ulicę i mięszkanie tego, do kogo
3720   8|             sześciokonna trwała u panów i szlachty do ostatnich lat
3721   8|          senatorowie, urzędnicy koronni i powiatowi bogatsi, kawalerowie
3722   8|          Warszawie, tylko sześćma końmi i z kalwakatą przed karetą;
3723   8|                 karetą; był jakiś wstyd i przyrównanie do mieszczanina
3724   8|            panowie ujmować w ekwipażach i kalwakatach; odbywszy pierwsze
3725   8|              jeździli, tylko parą końmi i bez kalwakaty, o jednym
3726   8|                 jednym za karetą lokaju i hajduku lub też o dwóch
3727   8|             mniejsi urzędnicy powiatowi i szlachta. Zatem karet używanie,
3728   8|         stojącym za powozem do otwarcia i zamknięcia drzwi na wsiadaniu
3729   8|           zamknięcia drzwi na wsiadaniu i wysiadaniu. Ale w dni galowe
3730   8|            obojga narodów, marszałkowie i kanclerze trzymali się wciąż
3731   8|    sześciokonnej tak w dni galowe, jako i niegalowe. Panie także wielkie,
3732   8|               samego przepychu, ale też i do łatwiejszego przebycia
3733   8|            używania sześciu koni upadła i drugą za sobą, to jest przepychu,
3734   8|                był potrzebny, ale błoto i w nocy kazało zaprzęgać
3735   8|                               O koniach i szorach~Równie przesadzali
3736   8|                jedni nad drugich w cugi i szory; mówmy o każdym po
3737   8|              piękne, jednakowej szerści i jednakowej więzi, czyli
3738   8|                 żeby nogi miały gładkie i zbieranie nóg kształtne;
3739   8|                  wołoskich, ukraińskich i polskich stadnych; i te
3740   8|        ukraińskich i polskich stadnych; i te gatunki koni były w używaniu
3741   8|             zarzucili polskie, tureckie i ukraińskie konie, z przyczyny
3742   8|             która wszystkiego wielkiego i ogromnego wyciągała. Więc
3743   8|                meklemburskich, pruskich i saskich, jako też i hiszpańskich.
3744   8|            pruskich i saskich, jako też i hiszpańskich. A że te konie
3745   8|               te konie miały nogę grubą i kosmatą, więc ją szkłem
3746   8|                 aby się wydawała gładka i cienka. Jeżeli wszystkie
3747   8|                  mówiono: "Cug maścisty i sprzęgły"; jeżeli koń od
3748   8|                 że w polskich osobliwie i tureckich koniach było bardzo
3749   8|               na tok jak najrówniejszy, i gdy ten dobrze w podobieństwie
3750   8|           odpowiadał, już był cug dobry i paradny.~Szory były w używaniu
3751   8|         rzemienia czarnego bez mosiądzu i te służyły do pracy i jazdy
3752   8|          mosiądzu i te służyły do pracy i jazdy pospolitej, do karabonów,
3753   8|              sześciokonnych w podróżach i prywatnym jeżdżeniu po miastach.
3754   8|                  sadła, sadzy gdańskich i wosku robioną, wysmarowane
3755   8|              wosku robioną, wysmarowane i potem szczotką mocno wyglancowane;
3756   8|             takimiż do czupryn końskich i grzywów, do których przydawano
3757   8|                wedle ucha, wśród grzywy i przy kłębie wpięte, czwartą
3758   8|       posrebrzane, z przydatkiem cuglów i lejców jedwabnych lub kamelarowych,
3759   8|               jak lejce frakami, różami i zaplotkami. Takich szorów
3760   8|             musiał być bicz u stangreta i harapnik u forysia. ~ ~
3761   8|           radomskie, kontrakty lwowskie i wjazdy panów na województwa
3762   8|             wjazdy panów na województwa i starostwa grodowe, na audiencje
3763   8|          zagranicznych, na akty weselne i pogrzeby wielkich panów.
3764   8|                 swego do zamku, panowie i posłowie ziemscy, zebrani
3765   8|              wszelkich śnieci, barłogów i błota, a jeśli byka posucha,
3766   8|            posucha, tedy wodą skropiona i miotłami umieciona. Nikt
3767   8|              paziowie; czterech lokajów i dwu hajduków składało liczbę
3768   8|               zaś była dwunastu lokajów i sześciu hajduków z dwoma
3769   8|             dwoma lub czterema pajukami i tej liczby nie przenosiła
3770   8|            lokajach, dwunastu hajdukach i czterech paziach, ale w
3771   8|               inne przesadzający liczbą i przepychem, zredukował do
3772   8|            karety posłów cudzoziemskich i nuncjusza papieskiego, za
3773   8|              rangi urzędników koronnych i litewskich, regimentarzów
3774   8|               litewskich, regimentarzów i pułkowników, a między nimi
3775   8|              opisanym liberia królewska i kareta w sześć koni, pospolicie
3776   8|              Kareta królewska, od złota i taflów kryształowych ze
3777   8|               całą osobę króla z przodu i z tyłu, siedzącego w karecie
3778   8|               który osobą swoją ogromną i dziwnie wspaniałą złotu
3779   8|             jednym oficjerem na froncie i z drugim w odwodzie. Na
3780   8|              oknach wszystkich kamienic i na ulicy spektatora.~Lubo
3781   8|       żołnierzem osadzona, jeżdżono nią i tylko w samą godzinę przejazdu
3782   8|             przywiązania.~Jaki porządek i przepych wyczytuje Czytelnik
3783   8|                krajowych na województwa i starostwa, z tą różnicą,
3784   8|                swoich dworzan udzielali i wraz z nimi aktowi asystowali.~
3785   8|                 przestąpić nie godziło, i nie wychodził w innym składzie
3786   8|                na taki popis, na którym i na siebie, i na konia, i
3787   8|                  na którym i na siebie, i na konia, i na bogate siądzenie
3788   8|                i na siebie, i na konia, i na bogate siądzenie zwabiał
3789   8|              dobrym koniu miło mu było, i bywało jej czasem do 500
3790   8|                 najprzód z masztalerzów i pacholików, którą prowadził
3791   8|         zaproszona.~Opisawszy kalwakaty i parady, na zjazdach publicznych
3792   8|                a nim wnidziem na pokoje i sale, zastanówmy się na
3793   8|          obyczajem utrzymowaną, zabawkę i śmiech jednym, drugim wstyd
3794   8|                 jak długo się pociągnie i czy się tego dnia nie skończy,
3795   8|                wieczornej; przeto karet i koni wierszchowych nie odsyłali,
3796   8|               wyżej wyrażonej przyczyny i stąd wypadało karetom stać
3797   8|                stać w miejscu, toż samo i koniom wierszchowym, gdzie
3798   8|                Cały dziedziniec zamkowy i ulice pobliższe były zapchane
3799   8|             dycht jedna wedle drugiej - i końmi wierszchowymi, tak
3800   8|              tedy, forysie, masztalerze i pacholicy nudząc w takim
3801   8|                rozrywkę z samych siebie i z przechodzących. Najprzód
3802   8|    eksperymentowali na bicze, harapniki i kańczugi o miejsca, na których
3803   8|                 gdy się już wychłostali i uspokoili, skoro postrzegli
3804   8|               Nikt się o to nie skarżył i zwierszchność wcale się
3805   8|             nich, nakrywszy sobie głowę i twarz zasłoniwszy, uciekał
3806   8|              się do siadania, stangreci i masztalerze przejęci głodem
3807   8|             przejęci głodem albo zimnem i słotą, wołali na nich: "
3808   8|                pospolite ruszenie karet i koni. Każdy wołał po imieniu
3809   8|                także, lokaje, laufrowie i inna czeladź dworska, podług.,,
3810   8|              przemocy kijowej, a czasem i szabel, wiele pomagała do
3811   8|                  Co wszystko w tumulcie i w nocy uchodziło, choć przez
3812   8|        nieporządek wiele kaleczono koni i ludzi, czasem końmi stratowanych,
3813   8|              czasem końmi stratowanych, i karet psuto, nie wspominając
3814   8|            wspominając mniejszych szkód i szwanków w podrapanych sukniach,
3815   8|             sukniach, w pozbytych okach i potaśmowanych gębach.~Kto
3816   8|            szkody, czekał godzinę jednę i drugą, niż się tłok przerzedził,
3817   8|                 którym wsiadł spokojnie i zajechał zdrowo. Z tych
3818   8|               do swojej karety, poszedł i wsiadł, i nie cisnąc się
3819   8|               karety, poszedł i wsiadł, i nie cisnąc się do zajazdu,
3820   8|                 stojącą, poszedł pieszo i wsiadł do niej właśnie wtenczas,
3821   8|               jesteś, to ja nie będę!", i natychmiast uciekł; darmo
3822   8|            długim szukaniu nie znalazła i do pałacu nie zaprowadziła.~
3823   8|                dopiero opisanego hałasu i nieporządku stangretów i
3824   8|                i nieporządku stangretów i masztalerzów, około tego
3825   8|                 musiała mieć plac wolny i że jej nicht w zajeżdżaniu
3826   8|      publicznych; gdzie się dosyć karet i konnych nazjeżdżało, wszędzie
3827   8|           wszędzie hałas, trzask, prask i wywoływania najszpetniejszych
3828   8|                coraz bardziej w zwyczaj i szerząc od masztalerzów
3829   8|                 szerząc od masztalerzów i woźniców po wszystkiej liberii,
3830   8|          dworska, chłopcy, węgrzynkowie i lokaje, futra z panów swoich
3831   8|            lokaje, futra z panów swoich i pań odbierający i cały czas
3832   8|                swoich i pań odbierający i cały czas trzymający, chwytała
3833   8|             dama podobną odprawę wzięła i wszystko się owym tłokiem
3834   8|               wszystko się owym tłokiem i mrokiem nocnym zatarło.~
3835   8|         złapaniem którego niegodzijasza i wygarbowaniem mu skóry należycie
3836   8|            opodal jak największe krzyki i swawole wyrabiali. A gdy
3837   8|             odeszli, na nowo wrzeszczeć i podchwytywać zaczęli. Więc
3838   8|          żołnierze, nabiegawszy się tam i sam i naprzedzierawszy się
3839   8|               nabiegawszy się tam i sam i naprzedzierawszy się przez
3840   8|           żadnym sposobem nie uleczony, i nareszcie uchodził za rozrywkę.~ ~
3841   8|                             O zapustach i kuligach~Lubo wielcy panowie
3842   8|            kuligach~Lubo wielcy panowie i można szlachta przez cały
3843   8|                zabawiali się bankietami i tańcami, bardzo często spraszając
3844   8|             potrawach, gwałcili tańcami i pijatyką i Wstępną Środę,
3845   8|             gwałcili tańcami i pijatyką i Wstępną Środę, i Wstępny
3846   8|               pijatyką i Wstępną Środę, i Wstępny Czwartek, ledwo
3847   8|          przestawali, zalewając suchoty i postne potrawy rozmaitymi
3848   8|             potrawy rozmaitymi trunkami i niby spłukując z gardzielów
3849   8|                W domach atoli biskupich i duchownych tańce nie trwały
3850   8|                do świtu Wstępnej Środy, i to tylko tam, gdzie się
3851   8|             musiała. Co też zachowywano i po wielu świeckich domach
3852   8|                  synów, czeladź służącą i co tylko mieli w domu dorosłego,
3853   8|           jakich dwojga osób, mężczyzny i niewiasty. Sami zaś wpakowawszy
3854   8|                 dawać jeść, pić, koniom i ludziom, bez wszelkiej ceremonii,
3855   8|        wypróżnili mu piwnicy, szpiżarni i szpichlerza; gdy już wyżarli
3856   8|            szpichlerza; gdy już wyżarli i wypili wszystko, co było,
3857   8|               sobą, z całą jego familią i ciągnęli do innego sąsiada,
3858   8|           przedostatni tydzień zapustny i trwały do Wstępnej Środy.
3859   8|           najwięcej bawiły się pijatyką i obżarstwem, przeto mniej
3860   8|           Najsławniejsze co do pijatyki i brawury te kuligi były w
3861   8|                 płatki na nim podrapali i wypędzili, jakoby dla słabego
3862   8|                 Tak na kuligu, jako też i bez niego, w kuse dni zapustne (
3863   8|              zapustne) przestrajali się i przekształcali w różne figury:
3864   8|            Cyganki, za wiejskie kobiety i dziewki, udając mową i gestami
3865   8|          kobiety i dziewki, udając mową i gestami takie osoby, jakich
3866   8|               jakiej śmiesznej materii; i to było już po skończonych
3867   8|        dwunastej północnej mleko, jajca i śledzie, przegrawając niejako
3868   8|         potrawami następującemu postowi i niby po stopniach od mięsa
3869   8|             poubierawszy się za dziadów i Cyganów, a jednego z między
3870   8|           wierszch wywróconym, okrytego i około nóg czysto jak niedźwiedź
3871   8|               dokazując, którymi grosze i trunki z pospólstwa, chciwego
3872   8|               od zalotnika wzgardzonego i stał się powszechną karą
3873   8|                swawole praktykowały się i po wsiach między parobkami
3874   8|                 wsiach między parobkami i dziewkami; ale najwięcej
3875   8|             prawdziwego koguta, dziewek i gospodyniów zapraszali,
3876   8|           przykupiwszy do tego gorzałki i piwa, bez czego się nie
3877   8|              indycze szyje, rury wołowe i inne tym podobne materklasy;
3878   8|                 ową szpilką sukni, wraz i figla na osobie zawiesił.
3879   8|              wiedząc, pięknie przybraną i wiele razy będąca dystyngwowaną,
3880   8|              siebie czyniła, którym się i sama, na koniec od kogo
3881   8|              naznosiły rozmaitego jadła i trunków i w środku rynku,
3882   8|              rozmaitego jadła i trunków i w środku rynku, na ulicy,
3883   8|         ciągnęły do tańca. Chudeuszowie i hołyszowie dla jadła i łyku
3884   8|     Chudeuszowie i hołyszowie dla jadła i łyku sami się narażali na
3885   8|      przywiązywał, ale owszem za zbytki i swawole mięsopustne miał
3886   8|              ten popielec zjeżdżali się i schodzili do kościołów wszyscy
3887   8|             ciżbę do siebie w kościele, i to najwięcej od pospólstwa;
3888   8|            tylko po małych szlacheckich i po miastach między pospólstwem.~
3889   8|            długo w używaniu po miastach i po wsiach, która zawisła
3890   8|       cierpliwie taki ceremoniał, sukni i oczom szkodliwy, mianowicie
3891   8|               gdy między osobą czyniącą i cierpiącą żadnej przyjaźni
3892   8|              cierpiącą żadnej przyjaźni i znajomości nie było, trafiało
3893   8|                  że stąd wynikały zwady i bitwy, a tak ta ceremonia
3894   8|               Żydów, których afrontować i nie tylko garkiem popiołu
3895   8|                za plecy zwalić, ale też i kijem wyprać za lada okazją
3896   8|           musieli, a zatem małe krzywdy i urazy cierpliwie znosili.~
3897   8|                Zeszedł nareszcie popiół i z Żydów, gdy bilety nastały,
3898   8|                 tylko w ten sposób, ale i w inny wszelki ustało. ~ ~
3899   8|                       O ciemnej jutrzni i Wielkiej Środzie~W Wielką
3900   8|     Chrystusowej, że księża psałterzami i brewiarzami uderzają kilka
3901   8|                długo, póki aż dziadowie i słudzy kościelni, przypadłszy
3902   8|          starych dziadów, urwawszy tego i owego po plecach kijem,
3903   8|                 ulicy biegając z nim tu i ówdzie; a drudzy goniąc
3904   8|              prawdziwego Judę tak długo i szczerze kijami obkładali,
3905   8|                 domu nie salwował. Lecz i ta swawola chłopców w zwyczaj
3906   8|                 boskie, sługi kościelne i biednych Żydków, za wdaniem
3907   8|                 to szkolnych profesorów i rządców publicznych, pobywszy
3908   8|       drewnianym, pokarbowanym, przykry i donośny hałas czyniła. Im
3909   8|        instrumentu, którym len chędożą, i był osadzony na kółkach
3910   8|               jeszcze niektóre światowe i puste, między którymi niechaj
3911   8|                niechaj ma miejsce śledź i żur. W Piątek Wielki wieczorem
3912   8|            uwiązawszy śledzia na długim i grubym powrozie, do którego
3913   8|             kawale sieci wziął na plecy i niósł go tak, albo na głowie
3914   8|                 mający dół kopać żurowi i w nim go pochować. Gdy się
3915   8|             natychmiast oblał niosącego i sprawił śmiech asystującym
3916   8|          zmyślonemu pogrzebowi żurowemu i patrzącym na niego.~
3917   8|               wodą kobiety, a we wtorek i w inne następujące dni kobiety
3918   8|           szklenicami, dużymi sikawkami i prosto w twarz lub od nóg
3919   8|        rozswawolowala kompania, panowie i dworzanie, panie, panny,
3920   8|            jakich dopaść mogli; hajducy i lokaje donosili cebrami
3921   8|           czerpając od nich, goniła się i oblewała od stóp do głów,
3922   8|          wszystkie meble kosztowniejsze i sami się poubierali w suknie
3923   8|                wodzie między poduszkami i pierzynami jak między bałwanami;
3924   8|            pozwalający kobietom ujmować i dotrzymować krzepko mężczyznę
3925   8|           Takież dyngusy odprawiały się i po miastach między osobami
3926   8|         zawlekli do stawu albo do rzeki i tam wziąwszy za nogi i ręce
3927   8|            rzeki i tam wziąwszy za nogi i ręce wrzucili, albo też
3928   8|               Po ulicach zaś w miastach i wsiach młodzież obojej płci
3929   8|              płci czatowała z sikawkami i garkami z wodą na przechodzących;
3930   8|                 wodą na przechodzących; i nieraz chcąc dziewka oblać
3931   8|            oblał inną jaką osobę duszną i nieznajomą, czasem księdza,
3932   8|             nigdy dyngusu nie zaczynały i rade były, gdy się bez niego
3933   8|             gdzie Żydzi schodzących się i rozmawiających o zmartwychwstaniu
3934   8|         oblewali dla rozpędzenia z kupy i przytłumienia takowych powieści.
3935   8|                 napędzali tłumy do wody i w niej nurzali. Wolno wierzyć,
3936   8|           twardym zmrokiem, po miastach i wsiach rozpalali spory ogień
3937   8|        przykładem warszawskim, skąd się i złe, i dobre zwyczaje po
3938   8|            warszawskim, skąd się i złe, i dobre zwyczaje po całym
3939   8|                skacząc naprzeciw siebie i upadając w ogień, raziły
3940   8|           płomieniem oczy, twarzy, ręce i nogi, mianowicie bose, albo
3941   8|                wysadzając ogień do góry i huk niespodziany czyniąc,
3942   8|                 za nim rozpędzony drugi i trzeci; którzy nim się podnieśli,
3943   8|              bożków swoich ognie palili i przez nie skakali. A gdy
3944   8|               bałwochwalniach, jako też i tych, które mieli po domach,
3945   8|                               O workach i zegarkach~To, co teraz następuje,
3946   8|            mięszkanie mających, a zatem i związek co do materii mego
3947   8|                 które - rozumiem - były i będą zawsze jednego kroju;
3948   8|            najwięcej z mosznów baranich i kozłowych, z skórek łasicowych,
3949   8|                łasicowych, wiewiórczych i węgorzych. U szlachty zaś
3950   8|               węgorzych. U szlachty zaś i mieszczan zamszowe, na zameczek
3951   8|           sprężyną, bez klucza zamykane i otwierane, w formie okrągło-podługowatej.
3952   8|               worki materialne, srebrem i złotem haftowane, szukając
3953   8|               Zamszowe jednak, łasicowe i inne wyżej wspomnione przy
3954   8|                 ekspensa, zaszczyt mały i rzecz słaba, w cale zostały
3955   8|               zegary po domach pańskich i mieszczan bogatszych starsze
3956   8|               obydwóch Augustów, a może i od Zygmontów. Zegary jednak
3957   8|                 ich byli młynarze Sasi, i choć to była sztuka podła,
3958   8|            ścienne, z wagami wiszącymi, i dla zalecenia konsztu miewały,
3959   8|          szklanny z młotkiem drewnianym i dawał dźwięk mocniejszy
3960   8|                 dawał dźwięk mocniejszy i milszy, niż gdzie był mosiężny.~
3961   8|            kieszonkowe zegarki, srebrne i złote, w początkach panowania
3962   8|           sporządzenia, tylko w Gdańsku i w Warszawie, przeto zarzucili
3963   8|             kupiec bogaty nosił zegarek i gdy nim błysnął między ludem
3964   8|         stalowych na glanc polerowanych i tombakowych; pomknięto wyżej
3965   8|                toż różnych instrumentów i strojów wyrazy: czapki,
3966   8|          mularskie, harmatki, pistolety i tym podobne; czym więcej
3967   8|          łańcuszek na wierszch, tak jak i Polacy, z dewizkami; potem
3968   8|            zrobionej, łańcuszek tak jak i pierwej na wierszch żupana
3969   8|             pluder po niemiecku, bo też i pludry niemieckie przyjęli
3970   8|            tombakowe pozłacane, glancem i innymi figurami ozdobione.
3971   8|           widzieć u lokajów, stangretów i innej drużyny dworskiej
3972   8|                 innej drużyny dworskiej i miejskiej, a takie u takich
3973   8|                które zostawszy od panów i możniejszych osób wzgardzone,
3974   8|                  przeniosły się do sług i uboższych tak jak stare
3975   8|                zegarkami złotymi; a gdy i te zostały rozmnożone, zaczęli
3976   8|          drogimi kamieniami, brylantami i innymi, w czym już ubożsi
3977   8|            mogli. Lecz noremberczykowie i złotnicy dla pokupu wynaleźli
3978   8|                się błyszczył dobrze jak i ukamelizowany prawdziwymi
3979   8|            między zegarkiem kilkanaście i kilkaset czerwonych złotych
3980   8|               czego na ostatku szacunek i wziętość zegarków między
3981   8|                 a osobliwie monarchowie i potentaci, nie zaniechali,
3982   8|                gotowalniach, szkatułach i pokojach i czyniąc z nich
3983   8|     gotowalniach, szkatułach i pokojach i czyniąc z nich prezenta
3984   8|                         O pierścionkach i szpinkach~Mieć na palcu
3985   8|               kamienia znaczyło panicza i dworaka modnego, a kiedy
3986   8|               się w czeskie, głogowskie i biłgorajskie, mianowicie
3987   8|                szkiełko nabiera blasku, i do tego mało było w kraju
3988   8|                lub srebrną szmelcowaną; i to było znakiem gracza do
3989   8|       pierścionki, kładąc czasem po dwa i trzy na jeden palec; szpinek
3990   8|               ustąpiwszy ich mieszczkom i Żydówkom. Szlacheckie zaś
3991   8|                jakąś kompozycją światłą i twardą powlekane.~ ~
3992   8|                                O tabace i tabakierkach~Jeden tylko
3993   8|               chleb nie wychodzi z mody i podobno, jak nastał na świecie,
3994   8|                od którego mianowała się i pisała Syrakuzana; ale pospólstwo
3995   8|           ziarnach jak proch ruszniczny i takiego koloru; wchodziły
3996   8|             tytuniu, który był pierwszą i główniejszą materią tabaki,
3997   8|       przydawano koperwas dla czarności i szczypania, urynę ludzką
3998   8|               urynę ludzką dla lipkości i lepszego granizowania się
3999   8|               drobniejszy, tak też była i ta tabaka rozmaitej grubości
4000   8|                  kupiła sobie kamienicę i powydawała córki za szlachtę