Part

   1 Rota|               się w rozpadnie w proch i w pył~Krzyżacka zawierucha.~
   2 Now |        listopadowy, surowa woń jarzyn i ogrodowizny napełniała jej
   3 Now |                grzejąc je swym puchem i ogryzając lecące spod nożyka
   4 Now |          młodych goniło się z piskiem i tupotem po ubitej z gliny
   5 Now |                stara" podniosła głowę i wypatrzyła się na mnie zblakłymi
   6 Now |                  rzekła. - Będzie tam i beze mnie gawronów dość...~-
   7 Now |                 Paciorek święty to ja i tu sobie, nie wymawiając
   8 Now |             Jak się baby popiją, albo i chłopy? Uderzyła energicznie
   9 Now |          Przysiadłam się do starej.~- I gdzie to Mikołajka te "Dady"
  10 Now |               rzeczy napatrzył! Bo to i naród inszy jest, i obrządzenie
  11 Now |             Bo to i naród inszy jest, i obrządzenie wszelkie takoż
  12 Now |              śmierć z liścia otrzęsła i z zieloności wszelakiej;
  13 Now |            jako że lasów tam dostatek i o drzewo nie ma skrętu.
  14 Now |            drugi krzyż stoi, stoi, aż i zgnije, i obalić by się
  15 Now |              stoi, stoi, aż i zgnije, i obalić by się rad, a nie
  16 Now |               by się rad, a nie majak i którędy; to się ino na ramieniach
  17 Now |        ramieniach tych inszych zeprze i tak trwa... A na każdym
  18 Now |               wpośrodku krzyzik, albo i dwa, i trzy krzyziki czerwoną
  19 Now |        wpośrodku krzyzik, albo i dwa, i trzy krzyziki czerwoną wełną,
  20 Now |          duszyczki spod ziemi wynikły i w giezłeczkach śmiertelnych
  21 Now |             mówiła dalej:~- A że choć i mogiły, to tam sobie naród
  22 Now |           sypana, zarośnie darnią, to i dobrze, a nie zarośnie,
  23 Now |                to się w ziemię wdepce i do cna rozsypie... A tam,
  24 Now |               pani, kloc sosnowy albo i dębowy, siekierą z gruba
  25 Now |            góry gałąź jedną ostawioną i przyciętą w głowach nieboszczyka
  26 Now |           jakoby ziemia się otworzyła i trumny na wierzch wyszły,
  27 Now |              mokry czas przyjdzie, to i basiorów dostanie jak żywa,
  28 Now |           basiorów dostanie jak żywa, i liść puści, właśnie jako
  29 Now |           stoi. że się stała kwitnąca i owoc rodząca...~Spuściła
  30 Now |             rodząca...~Spuściła głowę i zaszeptała z cicha: "Zdrowaś
  31 Now |             takich "Dziadów" nikomu~- I jakże to było? - nalegałam,
  32 Now |               dziada pradziada siedzą i do szlachty się piszą wszelaki
  33 Now |                od rodu, męża odbiegła i z dwojgiem dziatek małych
  34 Now |              tam ludzie powiadali, że i nie było niczym, bo to Cygan
  35 Now |               gębie, a jeszcze że był i dziobaty. Ano, jak się też
  36 Now |               rżnął łyżkę, zabrał się i poszedł. Wyleciałam za nim.
  37 Now |         nacisnął, oczy pięścią zatkał i dalej do obory... I tak
  38 Now |            zatkał i dalej do obory... I tak sumował, pani moja,
  39 Now |             ona matka od swego Cygana i przyleciała do syna. Jak
  40 Now |               wlazł na strych w słomę i siedzi. Chłopaki za nim: "
  41 Now |           krzyknął któryś. On nic! Aż i ona matka do drabiny podeszła. "
  42 Now |              szczebelku bułkę pszenną i parę jabłek dla syna, zabrało
  43 Now |          jabłek dla syna, zabrało się i poszło. Pod wieczór dopiero
  44 Now |               ze strychu zlazł, bułkę i jabłka dzieciakom oddał,
  45 Now |            tego bardzo miłować, bo co i raz to do niego zabiegała,
  46 Now |            pole jak zapomniały leciał i po swojemu wołał: "mamo!
  47 Now |               jesień jakoś wzięło się i utopiło, nie mogący zwyciężyć
  48 Now |        zjechała komisyja, opisała, co i jak. i dobrze. Z pięć dni
  49 Now |          komisyja, opisała, co i jak. i dobrze. Z pięć dni to ta
  50 Now |              tego rejwachu, aż go też i pochowali na rozstaju pod
  51 Now |             tego świata nie schodził, i w tę koszulę nową go oblekłam,
  52 Now |                co mu matka przyniosła i co jej za żywota nosić nie
  53 Now |             naręcze chrustu przyniósł i cisnął. A dzieci, chłopaki,
  54 Now |       rozstaju, że tam mór kiedyś był i ludzie się od nagłej śmierci
  55 Now |       warowali.~Przeżegnała się stara i znów szeptać pacierz zaczęła.~-
  56 Now |          dawali. Nie przychodziła, to i nie~przychodziła. A co?
  57 Now |               rosła. Kto do lasu albo i z lasu szedł, to każdy bodaj
  58 Now |              pańscy ze dworu, poszłam i ja, bo to w takim dniu zawsze
  59 Now |            onego cholerycznego krzyża i onej Ustimowej mogiły. Dochodzim,
  60 Now |             dziad pacierz mówi głośno i krzesiwem o krzesiwko krzesze.
  61 Now |              To, pani moja, drugi raz i chałupa się pali, a takiej
  62 Now |            jakby mi kto nogi podciął, i bić się w piersi zaczęłam.
  63 Now |            Rozstąpili się ludzie, ten i ów szepce: "maty" - że to
  64 Now |              rozciągnął, podniósł łba i do boru poszedł... Tak zara
  65 Now |             stara zwiędłą swoja głowę i zaszeptała: "Wieczny odpoczynek".~ ~
  66 Now |                Stary Mendel dziwi się i częściej niż zwykle nakłada
  67 Now |             się na drogość jaj, mięsa i masła; ilu wyrobników przecłapie
  68 Now |                siekiery, piły. Ba, on i to nawet wie może. ile wróbli
  69 Now |          życia, ani ochoty do śmierci i stoi tak czarniawa, przez
  70 Now |          swoją, czy też starą miotłą.~I jak tego wszystkiego nie
  71 Now |           kiedy już od lat dwudziestu i siedmiu w tej samej izbie
  72 Now |           warsztat introligatorski ma i tak już przeszło ćwierć
  73 Now |            złocisty anioł odkrywa się i pokazuje kawalera z bukietem
  74 Now |           żądając, aby jej "niebiesko i ze złotymi sznurkami" oprawił
  75 Now |              papierze poezje Czesława i Gawalewicza.~On wszystko
  76 Now |              co można widzieć na lewo i na prawo siwym, bystrym
  77 Now |              okiem, co można na prawo i na lewo usłyszeć uchem i
  78 Now |              i na lewo usłyszeć uchem i co przemyśleć można długimi
  79 Now |            introligatorskim, równając i obcinając wielkie arkusze
  80 Now |         warząc klej, mieszając farby.~I jego też znają tu wszyscy.
  81 Now |               mu latem ,,dzień dobry" i pyta o Bismarcka; suchotniczy
  82 Now |             na długiej, cienkiej szyi i pożycza od niego łojówkę,
  83 Now |            musi. Mimo sześćdziesięciu i siedmiu lat rześki jest
  84 Now |               jeszcze w sobie. Spokój i powaga maluje się na jego
  85 Now |              się co trapić, póki nogi i oczy starczą, póki i w ręku
  86 Now |             nogi i oczy starczą, póki i w ręku siła jest. Kiedy
  87 Now |         związanego sznurkiem pęcherza i kurząc ją, wypoczywa chwilę.
  88 Now |               laki piękny, siny dymek i tak Mendlowi smakuje. Siny
  89 Now |            smakuje. Siny ten dymek ma i to jeszcze w sobie szczególnego,
  90 Now |             nim różne rzeczy oddalone i takie, które już dawno minęły.~
  91 Now |             dawno minęły.~Widać w nim i Resię. żonę jego, z którą
  92 Now |              świecie trzydzieści lat, i synów, którzy się za chlebem
  93 Now |              te liście wichrem gnane, i dzieci synów tych, i smutki
  94 Now |           gnane, i dzieci synów tych, i smutki różne, i pociechy,
  95 Now |           synów tych, i smutki różne, i pociechy, i troski; a już
  96 Now |             smutki różne, i pociechy, i troski; a już najdłużej
  97 Now |             Liję, tak wcześnie wydaną i tak wcześnie zgasłą, po
  98 Now |            ust jego. W miarę jak pali i jak dymek siny przynosi
  99 Now |            przynosi mu dalekie obrazy i takie, które już nigdy nie
 100 Now |             Żyda, ma też smutki swoje i tęsknoty, które zagłusza
 101 Now |             przykryty talerz z mięsem i jarzyną. Stary Mendel odbiera
 102 Now |            oczy, długie, ciemne rzęsy i drobne usta, a po dziadzie
 103 Now |                a po dziadzie nos orli i wąskie wysokie czoło. Szczupły
 104 Now |               wysokie czoło. Szczupły i mały, chłopak mniejszym
 105 Now |         chłopak mniejszym się jeszcze i szczuplejszym wydaje, kiedy
 106 Now |           wydaje, kiedy zrzuci szynel i zostanie tylko w szkolnej,
 107 Now |             kaszel, jego wątłe piersi i pochylone barki budzą w
 108 Now |              kawałki mięsa, dolewa mu i dokłada na talerz, a kiedy
 109 Now |           naje, klepie go po ramieniu i zachęca do zabawy z dziećmi
 110 Now |         dobywając z tornistra książki i zeszyty, a stary Mendel
 111 Now |             chłopak cicho się sprawia i tylko szeptem półgłośnym
 112 Now |         przeszkadza coś w robocie. Co i raz odwraca on głowę, by
 113 Now |          krótko przyciętych, miękkich i ciemnych jak krecie futerko
 114 Now |         introligator wszakże zupełnie i tym jest zadowolony, a przyciszając
 115 Now |       sąsiadka zastawia rybę, makaron i tylko co przyniesioną od
 116 Now |              zapina świeży kołnierzyk i czyste mankiety, a założywszy
 117 Now |               ręce w tył stoi poważny i wyprostowany, podczas kiedy
 118 Now |              policę po zwinięty tałes i po modlitewnik.~W chwilę
 119 Now |           śpiew jego przechodzi w jęk i w żarliwy jakiś lament,
 120 Now |               nad miarę, to mrużą się i zachodzą łzami; patrzy na
 121 Now |             wkrótce stary modlitewnik i błogosławieństwem rozpoczyna
 122 Now |              Kołodziejskiego ślusarza i od szewca Pocieszki zebrali
 123 Now |          sobie z tej modlitwy śmiechy i głupią uciechę.~W tej chwili
 124 Now |         spojrzawszy przelotnie w okno i widząc modlącego się Żyda,
 125 Now |            jakby ich wiatr zdmuchnął, i nie było odtąd wypadku,
 126 Now |     Przedwczoraj dopiero...~Właściwie i przedwczoraj nie stało się
 127 Now |             Żyd!...", więc on uciekał i czapkę zgubił, i nie śmiał
 128 Now |              uciekał i czapkę zgubił, i nie śmiał wracać po nią.~
 129 Now |              ująwszy, do stołu pchnął i obiad w milczeniu spożył.~
 130 Now |               nie wrócił do warsztatu i fajki nie nakładał, tylko
 131 Now |           ciebie małego sierotę wziął i chował, i za niańkę tobie
 132 Now |               sierotę wziął i chował, i za niańkę tobie był, i za
 133 Now |                i za niańkę tobie był, i za matkę także był, i piastował
 134 Now |            był, i za matkę także był, i piastował ciebie, nu, to
 135 Now |            nie na to ja ciebie chował i nie na to ciebie piastował,
 136 Now |        piastował, co by ty głupi był! I jak ja ciebie uczyć dał,
 137 Now |              wszystkim głupi rośniesz i nie ma u ciebie żadnej mądrości!
 138 Now |             płaczesz, jak ty uciekasz i jeszcze taką piękną, nową
 139 Now |             wszystko na nic!~Odsapnął i znów mówić zaczął, ale już
 140 Now |                 Nu?...~Zachłysnął się i znów przed chłopakiem stanął.
 141 Now |             Położył mu na głowie rękę i rzekł z naciskiem:~- Uczciwym
 142 Now |               pocałował w rękę dziada i wziął się do książek. Stary
 143 Now |               pilnej, zaczętej roboty i spluwając po kątach, jakby
 144 Now |     przetrawił on tej goryczy w sobie i przez noc widocznie, gdyż
 145 Now |               gdyż bardziej zgarbiony i postarzały niż zwykle nazajutrz
 146 Now |         ruszył, stary poszedł do okna i patrzył za nim niespokojnie,
 147 Now |         Niepokój ten nie opuszczał go i przy pracy nawet. Częściej
 148 Now |              nakładał krótką fajeczkę i podchodził do okna, i patrzał
 149 Now |        fajeczkę i podchodził do okna, i patrzał podejrzliwie w tak
 150 Now |              przywidzeniach zapomniał i czy to sam dla siebie, czy
 151 Now |               ich ma bić? Urząd?...~- I... Urząd by tam - rozśmiał
 152 Now |                 Nu, jak nie urząd, to i chwała Bogu! - rzekł Mendel.~
 153 Now |         dependenta wielkie swoje oczy i dopiero kiedy ten za progiem
 154 Now |              una będzie dobra, to una i wtedy będzie dobra, kiedy
 155 Now |             Wnet opamiętał się jednak i przybrawszy ton jowialnej
 156 Now |         jednak~wpółspuszczoną powieką i niby obojętnie zapytał:~-
 157 Now |             czemu uni do lasa nie idą i nie biją brzeziny za to.
 158 Now |          wykręty! Przecież ta jedlina i ta brzezina to nasze, w
 159 Now |               nieco ku zegarmistrzowi i głęboko zajrzał mu w oczy.~-
 160 Now |           mnie dawno zna? Dwadzieścia i siedem lat mnie pan dobrodziej
 161 Now |              do karczmy? Zjadł, wypił i nie zapłacił? Nu, ja tu
 162 Now |          prawda jest. Wypił też wody, i to prawda jest. Ale za tego
 163 Now |              jest. Ale za tego chleba i za tej wody ja zapłacił.
 164 Now |              obie spracowane, wyschłe i żylaste ręce.~- Nu - zawołał
 165 Now |               ręce?~Znów się pochylił i trząsł chudymi rękami przed
 166 Now |           takie ręce są, co ten chleb i te wodę próżno do gęby nie
 167 Now |          zapłacił za każdy kęs chleba i za każdy kubek wody, co
 168 Now |            kubek wody, co ja tu zjadł i wypił. Ja jeszcze i te oczy
 169 Now |             zjadł i wypił. Ja jeszcze i te oczy przyłożył, co już
 170 Now |              nie chce już prosty być, i te nogi, co nie chcą mnie
 171 Now |              piszą na kajetu, nu. Una i w kościół jest, jak tam
 172 Now |       książkami ludzie idą... Nu, una i u wielmożnego proboszcza
 173 Now |    wielmożnego proboszcza jest, bo ja i jemu oprawiał książki, niech
 174 Now |            Żyd przechylając się w tył i cofając łokcie. - Nu, to
 175 Now |              słowo to jest jak ojciec i jak matka człowiekowi. Nu,
 176 Now |            coby Żyd nie był obcy? Nu, i ja tak samo powiadam. Czemu
 177 Now |              obcym się robić, kiedy w i tak swój? Pan dobrodziej
 178 Now |               że una jego nie ominie. I wiatr jego nie ominie, i
 179 Now |              I wiatr jego nie ominie, i deszcz jego nie ominie'
 180 Now |              uny dużo rzeczy widziały i dużo rzeczy pamiętają. To
 181 Now |            une widziały wielgie ognie i wielgi pożar i wielgie pioruny
 182 Now |          wielgie ognie i wielgi pożar i wielgie pioruny na to miasto
 183 Now |              a tego. coby od te ognie i od ten pożar, i od te pioruny
 184 Now |              te ognie i od ten pożar, i od te pioruny Żydy były
 185 Now |            noc jest na miasto, to una i na Żydów jest. to i na Żydów
 186 Now |               una i na Żydów jest. to i na Żydów wtedy nie ma słońce!~
 187 Now |              zegarmistrz skinął głową i zakołysał się na stole,
 188 Now |               za człowieka światowego i mogącego jeszcze zabawiać
 189 Now |        podobne drobnostki, jak kłopot i smutek, ale że nie wiedział,
 190 Now |              dobrodziej na tańce bywa i swego smutku też ma, to
 191 Now |             tańca, do wesołości zejdą i po wesołości się rozejdą,
 192 Now |             po wesołości się rozejdą, i nic. Ale jak te ludzie do
 193 Now |        widział do smutku niż do tańca i że ten płaszcz to bardzo
 194 Now |                 Un wszystkich nakrył, i ze Żydami też!~Odwrócił
 195 Now |              też!~Odwrócił się bokiem i spojrzał za siebie w okno.~-
 196 Now |          wyższości. - Gada się to tak i owak, ale każdy Żyd, byle
 197 Now |           kieszeń w skórę zrobił, abo i dwie. A jak jemu Pan Bóg
 198 Now |              pieniądz tyle ma być, co i każdemu.~-Ma być! - zawołał
 199 Now |            podnosząc tłusty podbródek i muskając się po nim. -Ale
 200 Now |              dziurę!~Spoważniał nagle i kiwał głową patrząc w ziemię.~-
 201 Now |             dziurę to dużo mocy wpada i w słabość się obraca. I
 202 Now |               i w słabość się obraca. I dużo rozumu wpada, a w głupstwo
 203 Now |              a w głupstwo się obraca. I dużo dobroci wpada, a w
 204 Now |               a drudzy mów do siebie, i tak się już dalej rwało.
 205 Now |              wszystko jest? Nu, niech i tak będzie! A wie pan dobrodziej
 206 Now |            słup położony będzie hunor i mądrość, i wielga sławność,
 207 Now |               będzie hunor i mądrość, i wielga sławność, i wielgie
 208 Now |           mądrość, i wielga sławność, i wielgie herby, i wielga
 209 Now |            sławność, i wielgie herby, i wielga familia, i wielgie
 210 Now |              herby, i wielga familia, i wielgie urzędy, i pieniądze
 211 Now |            familia, i wielgie urzędy, i pieniądze też. nu. to jeden
 212 Now |             czwarty po te sławnosć. a i taki się znajdzie, co po
 213 Now |               pieniądze uni będą liźć i po nic więcej? A te z dołu
 214 Now |             innego położone nie jest, i tym, co po to liżą, co ta
 215 Now |           jest takie, co dwa słupy są i co na nich nierówne rzeczy
 216 Now |             poważniej - masz pan może i słuszność. Ale w praktyce
 217 Now |           zamrugał nerwowo razy kilka i znów siwe swoje oczy w połowie
 218 Now |              garści dwa kamienie miał i trzy choćby miał, to tylko
 219 Now |        szkodzi. Ja ten jeden podniosę i ten drugi też podniosę.
 220 Now |              dwa razy białą swą brodę i pomyślawszy chwilkę rzekł:~-
 221 Now |             Wnet się jednak pohamował i mówił dalej z jowialnym
 222 Now |              tylko jednego syna miała i od boleści wielkiej umarła.
 223 Now |      pochylając się ku zegarmistrzowi i przenikając go pałającym
 224 Now |          pierś głęboki, ciężki oddech i uśmiechnąwszy się smętnie
 225 Now |             gdy malec wstał ze stołka i szastnąwszy buciętami przed
 226 Now |          stary pogłaskał go po głowie i rzekł:~-Kubuś to takie imię.
 227 Now |            Kubuś to takie imię. co go i pan dobrodziej, na ten przypadek,
 228 Now |               kołyski dużo pracy jest i dużo głodu jest. i dużo
 229 Now |               jest i dużo głodu jest. i dużo mogiłki też...~I nie
 230 Now |           jest. i dużo mogiłki też...~I nie na tym mądrość jest,
 231 Now |           wyżywić może, to jedno albo i dwa z gniazda precz zruci.
 232 Now |               kłopotu o to nie ma. To i nad ludźmi taka moc musi
 233 Now |            musi być. co te gęby liczy i te ziarna w kłosie też...~
 234 Now |            wie?... Wódka gdańska jest i kufer gdański jest, i szafa
 235 Now |            jest i kufer gdański jest, i szafa gdańska jest... Jak
 236 Now |                 Zegarmistrz śmiał się i chwytał za boki.~- A niechże
 237 Now |            toś pan wywiódł sztukę, że i Bosko lepiej nie potrafi!
 238 Now |                 Stary Żyd kiwał głową i uśmiechał się także. Filuteria
 239 Now |            kolący...~- Mendel Gdański i Jakub Gdański - rzekł po
 240 Now |         powagą zwracając się do wnuka i jakby przekazując mu dostojność
 241 Now |           dostojność swojego nazwiska i swojej tradycji.~- Nu, co
 242 Now |             miasto ma grób ojca swego i matki swojej- i żony swojej,
 243 Now |            ojca swego i matki swojej- i żony swojej, i córki swojej.
 244 Now |          matki swojej- i żony swojej, i córki swojej. Un i sam w
 245 Now |            swojej, i córki swojej. Un i sam w to miasto kości swoje
 246 Now |             izby na długość swej ręki i nie puszczając jego ramienia.~-
 247 Now |           rozum- co by bez niego był, i jeszcze ten rozum będzie
 248 Now |             rzeczy. jakie ja nie wiem i pan dobrodziej nie wie.
 249 Now |           dobrodziej nie wie. Un może i to będzie wiedział. co wszyscy
 250 Now |             dzieci są od jednego Ojca i co wszyscy ludzie kochać
 251 Now |          pochylił się do zegarmistrza i szepnął:~- Bo to delikatne
 252 Now |           Pogłaskał chłopca po twarzy i dodał:~- Idź, kochanku,
 253 Now |         dziada rękę do ust przycisnął i zniknął za persową firanką,
 254 Now |           Stary Żyd łysnął oczami raz i drugi, zachłysnął się i
 255 Now |               i drugi, zachłysnął się i unosząc brodę spytał:~-.
 256 Now |         wpadającym tony. - Ludzie?...~I za każdym wymówionym wyrazem
 257 Now |         obojętnie, bawiąc się dewizką i kiwając nogą w trzewiku.
 258 Now |             wobec niego nie- właściwą i śmieszną.~- Cóż to pana
 259 Now |               szynk, to powiada złość i głupota, to powiada zły
 260 Now |                co wieje.~Wzniósł rękę i machnął nią wzgardliwie.~-
 261 Now |               ja będę spokojnie spał, i to dziecko będzie spokojnie
 262 Now |                bardzo dużo ciemności, i bardzo dużo nieszczęścia.
 263 Now |           spokojny być!~Zacisnął usta i sięgnął z powagą po ciężki,
 264 Now |               gdzieś na kark zjechał, i rzuciwszy dobranoc, wyszedł.~
 265 Now |              persowcj firanki uchylił i ucha nadstawił.~Z wnętrza
 266 Now |            zrzucił, do łóżka podszedł i zapatrzył się w rozognioną
 267 Now |             piersi. po czym westchnął i wysunąwszy się z alkowy,
 268 Now |          siadł, oparł dłonie o kolana i zakołysał siwą swoją głową.~
 269 Now |            głową.~Zgarbiony byt teraz i jakby postarzały o jaki
 270 Now |         obudziła się cicha jak zwykle i jak zwykle spokojna. Mendel
 271 Now |           padały z szelestem na prawą i na lewą stronę. Stary introligator
 272 Now |              krótką fajeczkę, zapalił i poszedł budzić wnuka.~Chłopak
 273 Now |            ciemnych, miękkich włosach i w długich, spuszczonych
 274 Now |             rozszerzały, oczy mrużyły i nabierały blasku. Rozśmiał
 275 Now |              z fajeczki. pochylił się i puścił go pod sam nos chłopaka.
 276 Now |               otwarł złote swoje oczy i zaczął je trzeć złożonymi
 277 Now |             je trzeć złożonymi w dwie i chude piąstki rękami. Spieszył
 278 Now |              dotychczas na stole. Już i kawy nie dopił i bułki na
 279 Now |           stole. Już i kawy nie dopił i bułki na pauzę, przełożonej
 280 Now |           zdawała się jeszcze dłuższą i jeszcze bardziej spustoszoną:
 281 Now |           stołowi, upuszczając szynę! i tornister...~Stary osłupiał-
 282 Now |            sobie, syczący, parskający i trzęsący brodą.~- Jak tam
 283 Now |           student.-Ja powiedziałem... I zabierał się do wycofania
 284 Now |               umilkł, wyprostował się i wyciągnąwszy chudą szyję
 285 Now |              wołania, wybuchy krzyków i płaczu lament. Uliczka zawrzała.
 286 Now |               naciskiem~drzwi zamknął i zniknął w pustej sionce.~
 287 Now |              osłabłe ciało złamie się i runie.~Coraz bliższa, coraz
 288 Now |           padającego śniegu, wylatało i opadało pierze z porozrywanych
 289 Now |              z porozrywanych poduszek i betów. Już tylko kilka lichych
 290 Now |               Malec przestał szlochać i trzęsąc się cały jak w febrze
 291 Now |              oczy pociemniały jeszcze i świeciły ponuro z pobladłej
 292 Now |               przytulenie się dziecka i to bliskie już nieochybne
 293 Now |               do źrenic już przywołał i ogień, i życie.~- Sz,... -
 294 Now |         źrenic już przywołał i ogień, i życie.~- Sz,... - szepnął
 295 Now |             są chrzescijany nu to uny i na ten krzyż nie będą pytali
 296 Now |               ten obraz... Nu, to uny i nie ludzie są. To uny całkiem
 297 Now |               głowa starego człowieka i takie dziecko niewinne też
 298 Now |               będzie. Pójdź, Kubuś...~I pociągnąwszy za sobą chłopca,
 299 Now |              pchnięciem ręki otworzył i stanął w nim w rozpiętym
 300 Now |             oknie Żyda uliczna zgraja i omijając pozostałe kramy,
 301 Now |           wyjący motłoch wzrok utkwił i szeptał zbielałymi usty:~-
 302 Now |              ręce zacisnąwszy pięscie i rozstawiwszy nogi jak otwarty
 303 Now |       wstrząsały jego odkrytą piersią i płomieniami szły po jego
 304 Now |           hultaje!~Trząsł się aż cały i nawet pełnego głosu dobyć
 305 Now |              cofać. Postać młodzieńca i jego słowa uderzyły ich
 306 Now |              sosnowym stole nie uczył i nikt przy warsztacie nie
 307 Now |          porzucony na podłodze szynel i tornister uczniowski, nie
 308 Now |                namarszczony, gniewny, i od czasu do czasu rzucał
 309 Now |            nie grozi.~Ta nieruchomość i to milczenie starego introligatora
 310 Now |              u licha? Trochę gorączki i nic więcej. Chłopak za tydzień
 311 Now |         chwili dopiero podniósł głowę i odezwał się głosem namiętnie
 312 Now |                Ja popiół na głowę mam i wór gruby na głowie mam.
 313 Now |              wór gruby na głowie mam. i na popiele ja siedzę, i
 314 Now |               i na popiele ja siedzę, i nogi bose mam, i pokutę
 315 Now |              siedzę, i nogi bose mam, i pokutę wielką mam. i wielka
 316 Now |             mam, i pokutę wielką mam. i wielka boleść mam. i wielką
 317 Now |             mam. i wielka boleść mam. i wielką gorzkość...~Zamilkł
 318 Now |            wielką gorzkość...~Zamilkł i twarz znowu w ręce ukrył.
 319 Now |         oświetlenie. Malec jęknął raz i drugi i znów zaległo milczenie.~
 320 Now |              Malec jęknął raz i drugi i znów zaległo milczenie.~
 321 Now |             Gdański raz jeszcze głowę i rzekł:~- Pan powiada, co
 322 Now |               z czym ja sześćdziesiąt i siedem lat żył, z czym ja
 323 Now |             zły czegoś z rzeki wrócił i siadłszy na ławie, ręką
 324 Now |         podparł. Pytała się matka raz i drugi, co mu, ale dopiero
 325 Now |           robota koło żwiru skończyła i że szkapa tylko piasek teraz
 326 Now |       pozierał, aż stanął przed matką i rzekł:~- Co chłopakom po
 327 Now |               Sypiam ja na ziemi, toż i oni mogą.~Spojrzeliśmy po
 328 Now |               jazda! - krzyknął Felek i zanim matka odpowiedzieć
 329 Now |            zgarnął w mieszek, związał i za chałat na piersi zasunął.
 330 Now |               groszy, jeśli mu ojciec i poduszkę sprzeda.~Zawahał
 331 Now |            cisnął. Chwycił ją Piotruś i na Felka rzucił, Felek znów
 332 Now |          którą już pod pachą trzymał- i zaczęliśmy i niej poszewkę
 333 Now |           pachą trzymał- i zaczęliśmy i niej poszewkę ściągać.~Po
 334 Now |       poduszka w jednym rogu rozpruta i że się z niej pierze sypie,
 335 Now |             matkę. Była tak osłabioną i bladą, że wyglądała jak
 336 Now |             Handel" już kołdrę zwinął i pod pachę wsadził. Wybiegliśmy
 337 Now |             kupił nasze łóżko, kołdrę i poduszkę! Będziemy teraz
 338 Now |               majstra na ziemi sypiam i bez siennika nawet.~Zaimponował
 339 Now |              ręku do pacierza klęknął i oglądając się raz w raz
 340 Now |               trzy migi " Ojcze nasz" i "Zdrowaś" przetrzepał, tak,
 341 Now |              bił aż dudniało w izbie, i tylko katankę zrzuciwszy
 342 Now |          pieca położył. Co prawda, to i ja miałem myśl, żeby się
 343 Now |              go tylko palnąłem w ucho i położyłem się od ściany,
 344 Now |               podłożyłem sobie łokieć i dobrze.~- Czymże ja was,
 345 Now |          kołka swój płaszcz granatowy i rzucił go na nas.~Wrzasnęliśmy
 346 Now |                Wrzasnęliśmy z uciechy i natychmiast powsadzaliśmy
 347 Now |         jeszcze podszedł do nas.~- No i cóż? Ciepło wam. bąki? -
 348 Now |               ojca, jak mi to gorąco,~I wystawił swoje długie, chude
 349 Now |             przyniósł, ogień rozpalił i matce herbatę gotował. Usnęliśmy
 350 Now |              się przez sen. ale potem i on płaszcz ciągnąć zaczął;
 351 Now |            Matka stęknęła z cicha raz i drugi.~- Filipie! Filipie!-
 352 Now |              wzięła Piotrusia na ręce i zaniosła go na swoją pościel.
 353 Now |            dał sójkę w bok, ja mu też i odwróciwszy się od siebie
 354 Now |           ojciec pochmurny był czegoś i gadać wiele z nim nie chciał.~
 355 Now |           strasznie po izbie świstał, i zaraz my się rozśmieli.
 356 Now |           matczynym łóżku zadumał się i wąsy skubał. Chrząknąłem
 357 Now |               właśnie "handel" wszedł i szafę targować zaczął.~Przestępując
 358 Now |              woda koło pompy zamarzła i Felek poleciał jeździć;
 359 Now |           jeździć; zaryzykowałem tedy i chrząknąłem raz trzeci.
 360 Now |                też wyszedł nie bawiąc i na Żydka z przeciwka palcem
 361 Now |            szesnaście groszy odliczył i po węgle biec mi kazał.~
 362 Now |              Kiedym wrócił, ,,handel" i Żydek z przeciwka wynosili
 363 Now |             odwróciła głowę do ściany i stękała z cicha.~Usunięcie
 364 Now |             nagromadzonych tam śmieci i rozpoczęły się poszukiwania.
 365 Now |      podkurczonymi pod siebie nóżkami i wyszczerbionym skrzydełkiem.
 366 Now |           którą nam zgotował na obiad i której tylko matka jeść
 367 Now |              wiadomości Felkowi, a że i matka w kąt ten patrzyła
 368 Now |               w skrzynce dwa gwoździe i w ów jaśniejszy kawał ściany
 369 Now |              suknię brązową od święta i tę drugą modrą, codzienną,
 370 Now |              chustką je pięknie okrył i z boków obcisnął. Wyglądało
 371 Now |          doktor jej kazał dobry rosół i świeże mięso jeść, a choć
 372 Now |           choć płakała na taką utratę i jak mogła ojcu broniła,
 373 Now |               latałem, kupując czasem i całe pół funta.~A ,,handel"
 374 Now |          żeśmy rozbójniki, szwarcjury i inne tam takie żydowskie
 375 Now |           przecie nas "handel" dopadł i chwyciwszy się za brodę
 376 Now |            zakładał, po izbie chodził i po kątach jak taksator patrzył.~-
 377 Now |          prawie ciągle był czegoś zły i smutny.~- Felek! Co ty gadasz? -
 378 Now |             duszę w ciele przedał?~Ja i Piotruś zaczęliśmy także
 379 Now |          będziemy gotowali kaszę albo i ziemniaki?~- Albo zegar!...- -
 380 Now |       chuchnij!...~Nastawił się Felek i chuchnął, aż para poszła.
 381 Now |           Pewnego dnia obchodząc izbę i poglądając po ścianach,
 382 Now |          słuchając. Rondel, moździerz i żelazko-to były niemal klejnoty
 383 Now |              matka cegłą lub popiołem i tak świecący stał z wystawionym
 384 Now |         przyszedł, aby matkę uradować i dobre jej serce za syna
 385 Now |              opowiadanie, w którym ja i moździerz byliśmy bohaterami,
 386 Now |              gdy ze mną różnie bywało i wówczas, i potem...~Żelazko
 387 Now |              różnie bywało i wówczas, i potem...~Żelazko także nader
 388 Now |           półkoszulki niedzielne ojca i swoje tiulowe czepki; reszta
 389 Now |              w sieni język rozpuściła i jak się matce z gniewu i
 390 Now |              i jak się matce z gniewu i z oburzenia ręce trzęsły,
 391 Now |             na przykład, bierzmowanie i granatowy płaszcz, o którym
 392 Now |           ojciec za trojaka kupić dał i krupnik z nich uwarzył.~
 393 Now |        Nazajutrz przyszedł zziębnięty i zacierając skostniałe ręce.
 394 Now |               na ojca klasnęła w ręce i aż na pościeli siadła.~-
 395 Now |             Piotrusia za ręce chwycił i siarczystego młynka z nim
 396 Now |            rozśmiał, Piotrusia puścił i na łóżku matczynym siadłszy
 397 Now |          rękawem starego Spencerka.~- I cóż. Anulku? Jak ci tam?... -
 398 Now |                powtórzył ojciec. - No i cóż kożuch?... Wielka parada
 399 Now |             włosach ją pogładził ręką i dodał:~- A też z ciebie,
 400 Now |                Był kożuch, nie ma, ta i straszna historia! Cóż to?
 401 Now |        fundował... A to, poczekawszy, i w Spencerze za gorąco będzie,
 402 Now |             znów był u nas pan doktor i znów do apteki biegałem.~-
 403 Now |          mówił pan doktor wychodząc - i wilgoć czuć. Trzeba by lepiej
 404 Now |             Trzeba by lepiej palić...~I wstrząsnął się otulając
 405 Now |              na odwieczerz w sklepiku i ogień taki był, że aż huczało
 406 Now |         przysunął do naszego siennika i siadł sobie na niej, matka
 407 Now |                żeby na ogień patrzeć, i takeśmy się wszyscy wygrzali,
 408 Now |        niewiele co zarobku miał; a to i w domu roboty było dość:
 409 Now |            strawę uwarz, choć się tam i nie zawsze warzyło, ot,
 410 Now |               wyschła tylko strasznie i na twarzy zbielała jak chusta;
 411 Now |        dzieciach zdrowie straciła?...~I na tym się skończyło.~A
 412 Now |              A mróz trzymał. Choć się i wiatr na zachód obrócił,
 413 Now |              nie było. Piotruś to już i do ochronki nie szedł, tylko
 414 Now |               piguły ze śniegu robili i walili w siebie na rozgrzewkę.~
 415 Now |                Ojciec potrącił ją raz i drugi, szukając odrobiny
 416 Now |             jakby się bał ją podnieść i usunąć z kątka. Brzękła
 417 Now |               usunąć z kątka. Brzękła i umilkła. Ale Felek już wsadził
 418 Now |       chustczynę z harmonijką odebrał i włożywszy do kuferka, zamknął
 419 Now |              Druga już może była albo i trzecia, kiedy matka zawołała
 420 Now |          matka zawołała mnie do łóżka i rzekła zmęczonym, przerywanym
 421 Now |          podszedł, popatrzyła na mnie i rzekła:~- Nic już, nic!
 422 Now |               otwarte były szeroko.~- I moździerz... - szeptała
 423 Now |     westchnienia podobnym oddechem,~- I rondel... - szepnęła z wysiłkiem.~-
 424 Now |               krzyknąłem mu w ucho. - I rondel, i moździerz, i żelazko,
 425 Now |     krzyknąłem mu w ucho. - I rondel, i moździerz, i żelazko, wszystko
 426 Now |                I rondel, i moździerz, i żelazko, wszystko ci het
 427 Now |      Siarczyste! - rozśmiał się Felek i wyskoczył w górę na tę uciechę.
 428 Now |        Szczygłą, bo Felek ambitny był i nigdy mi o włos .przed sobą
 429 Now |             niepotrzebny, a moździerz i żelazko ma swoje. Wyszliśmy
 430 Now |    niepotrzebny! Taki~rondel jak nasz i jej niepotrzebny.~Z błyszczącymi
 431 Now |             jednak znów mnie zawołała i kazała bieżeć po "handla".
 432 Now |            moździerz, obejrzał rondel i wykrzywiwszy wzgardliwie
 433 Now |         moździerz mały, rondel cienki i nitowany z boku... Za trzy
 434 Now |            złotych.~Porwała się matka i na łóżku siadła.~- Co?...
 435 Now |      moździerz kosztował pięć złotych i trzynaście groszy! A żelazko!...
 436 Now |             nie dopuściła go do słowa i trzęsącą się ręką drzwi
 437 Now |            Nie wy jedni na świecie. - i posłała nas natychmiast
 438 Now |    odniesienie go na drugą ulicę mnie i Felkowi po orzechu dał.
 439 Now |         butelkami na plecach poprawił i za nami poszedł.~Ale obejrzawszy
 440 Now |         obejrzawszy moździerz, rondel i żelazko, dawał za nic tylko
 441 Now |            nic tylko dziewięć złotych i szesnaście groszy; mówił
 442 Now |              też, że moździerz to się i na szmelc nie zda. Matkę
 443 Now |                Matkę aż febra trzęsła i choć się ruszyć prawic nie
 444 Now |        wyrwała przecież Rudemu rondel i puściła go na ziemię. Jęknął
 445 Now |            izby.~Matka zasłoniła oczy i zaczęła płakać.~Nim wieczór
 446 Now |              wyrywali sobie moździerz i nasze żelazko, hałas był
 447 Now |             się od tłumionego śmiechu i dla ulżenia sobie wywinął
 448 Now |           narobiwszy; rondel, żelazko i moździerz stały rzędem przy
 449 Now |               matka bieżeć do stróżki i zapytać, czy żelazka nie
 450 Now |               jędzo...~Zakaszlała się i za piersi chwyciła, ale
 451 Now |            wiesz? Niech przychodzi. - I przymknąwszy zoczone oczy
 452 Now |             Nie użyjesz! Nie użyjesz!~I umilkła wyczerpana zupełnie.~
 453 Now |              za pas u chałata założył i bokami spluwał. Zupełnie
 454 Now |             mu oczy zmrużone jak kotu i pociągnął nosem. Poszedł
 455 Now |               prędko, skwapliwie. Ale i on teraz więcej dać nie
 456 Now |               grosz dobrze sczerniały i podając go Folkowi rzekł:~-
 457 Now |           łoskotem żelazko, moździerz i rondel do brudnego worka
 458 Now |           mnie matka posłała po węgle i po chleb.~Kiedy ojciec przyszedł,
 459 Now |       opróżnionej półce, spuścił oczy i na palcach do łóżka matczynego
 460 Now |          zegar, poszła balia, a kiedy i płaszcz ojca granatowy poszedł,
 461 Now |               przychodził do matki, a i do apteki latałem. Garnek
 462 Now |            się ziemniaków na rano. to i na wieczór były. a w południe
 463 Now |          ziemi przysiadł, otworzył go i długo medytował nad nim.~
 464 Now |             Felek wspiął się na palce i ojcu przez ramię patrzył,
 465 Now |              głową kiwał, wąsy skubał i patrzył w milczeniu na czerwone,
 466 Now |              po nie, harmonijkę wyjął i siadłszy na matczyny m łóżku
 467 Now |           Piotrusia podać do~łóżka, a i my stanęliśmy w pobliżu.~
 468 Now |             tę różową w kratkę suknię i okrutnie mi się potem bez
 469 Now |         kolanie trzymał, rozciągał ją i zesuwał, a po klapeczkach
 470 Now |          zdawała się zasypiać.~Ojciec i teraz grał ślicznie. Z początku
 471 Now |              jakoby do płaczu, tak że i Felek pięścią oczy raz i
 472 Now |              i Felek pięścią oczy raz i drugi wytarł; aż rozciągnął
 473 Now |           harmonijkę raz ze stron obu i dobył z niej głos tak żałosny,
 474 Now |              mtrącił mnie Felek w bok i rzekł półgłosem:~- Wicek!~-
 475 Now |          ciężko, poleżał chwilę cicho i na bok się do pieca obrócił;
 476 Now |             lekarstwo, ogień rozpalił i zrobił herbaty. Długo tej
 477 Now |              to że ogród jest w izbie i że bez na piecu kwitnie,
 478 Now |            Felek już stał na sienniku i zapinał pasek na opadających
 479 Now |           rzekł - zły chleb, myślisz?~I trzasnąwszy się rękami po
 480 Now |           pędraka takem się wyciągnął i wskazał głową na Piotrusia,
 481 Now |               najwcześniej się budził i do garnka patrzeć szedł,
 482 Now |             suche jak szczapa piersi.~I patrząc na Piotrusia, który
 483 Now |             pójdźże do mamy, sieroto,~I uśmiechnęła się do niego,
 484 Now |              Szkapę? - zawołała matka i aż się na łóżku podniosła. -
 485 Now |             się ciężko na ręku wsparł i wąsy w milczeniu skubał.~-
 486 Now |         milczeniu skubał.~- Żywi albo i nieżywi! - odezwał się po
 487 Now |            każdy dzień sieczki kup, a i otrąb choć z garstkę, boć
 488 Now |             oczy na ojca wytrzeszczył i otworzył usta; ja stałem
 489 Now |              w ucho głośniej jeszcze.~I zaraz my wylecieli do sieni,
 490 Now |              zawsze był ojciec, matka i szkapa. Felka potem dopiero
 491 Now |              który miał, to jej niósł i do pyska wtykał: kawałek
 492 Now |          podwórzu skórkę z cytryny...~I szkapa nas kochała bardzo.
 493 Now |               daleka już rżała ku nam i przyśpieszała kroku, strzygąc
 494 Now |      rozumiała wybornie tę pieszczotę i zwiesiwszy łeb swój ciężki,
 495 Now |              starego chomąta obdarty, i podczas kiedy szkapa zanurzała
 496 Now |          jednej nodze, wywijał czapką i krzyczał:~- A to jest sławny
 497 Now |             Felek znów wywijał czapką i wrzeszczał:~- A to jest
 498 Now |            herbu szczur! Ma dwie laty i osiem dziur! Dwóch~zębów
 499 Now |              zębów nie ma na przedzie i na szkapie jedzie!... Kto
 500 Now |             jedno do drugiego pasuje. I znów wybuchaliśmy szatańską