Rozdzial

 501 XVI  |                  wizytę guberski kaznaczej dopominając się o zwrot rocznej pensji
 502 IV   |               nadto i chcę nieszczęśliwemu dopomóc. Za powrotem do stancji
 503 XVIII|          prześladowany od Katarzyny II, iż dopuścił wojskom polskim zrobić zamieszanie
 504 V    |               morze, gdzie kilka łokci nie dopuściły tych trupów zwierzęta i
 505 Prze |              własnodzielności; poddaje się dopuszczeniu, nie zrzekając się ani usiłowań,
 506 XIV  |                   godzin dwie każdy a nich dostaje po jednej suszonej rybce
 507 XI   |                   że tu mają przebywać, że dostaną gaży po jednym piątaku dziennie
 508 XVI  |             zabranych, i ten dał mi sposób dostania się do swojej ojczyzny.~
 509 Prze |                    Dziennik podróży Kopcia dostarcza nam także postrzeżeń politycznych
 510 IX   |                   którego im dziś Rosjanie dostarczają. Na miejsce igieł używają
 511 III  |             niedźwiedzie, których mają pod dostatek. Po tych lasach Kazańskich
 512 IV   |                  listy, które drogą handlu dostawił do Petersburga i po śmierci
 513 XV   |                  dwa lisy bure; za co mnie dostawili na powrót do Jakucka.~Miałem
 514 XV   |                   Brackie narody i te mnie dostawiły końmi w powozach do Irkucka. ~
 515 XVII |                Pożegnawszy moich rodaków i dostawszy od nich kozackiego chłopca,
 516 I    |           dwadzieścia służąc, z trudnością dostępowałem stopnia, dlatego, że majątek
 517 Prze |                  sobie drogę do znaczenia, dostojne urzędy w kraju piastowali
 518 IX   |            Kamczadalce, bo gdy najmniejszą dostrzeże niestałość, natychmiast
 519 III  |                   na nieszczęście moje gdy dostrzeżono, kazano natychmiast okno
 520 VII  |                   Pierwszy raz kiedym tego doświadczał, przytomność straciłem zostawszy
 521 II   |                  tylu następnych okropnych doświadczeń. Po kilku dniach poruszeni
 522 VII  |                 trzęsienie ziemi; nikt bez doświadczenia mówić o tym nie może, co
 523 V    |                   woda, atoli po pierwszym doświadczeniu śmielszym się być pokazałem.~
 524 V    |                  by pochłonęły, ale majtek doświadczony i śmiały zatknąwszy mój
 525 XIII |                    przez okno pęcherzowe a dosyć światłe, czy się już nie
 526 XVI  |       nieszczęściem moim, że w rok dopiero doszła wiadomość uwolnienia, a
 527 XIV  |                     lecz z tych ledwo dwie doszły, inne zaś dla wielkich mrozów
 528 IX   |                  jej tak jest mocny, że za dotknięciem bąble i pryszcze narastają.
 529 Prze |            polskiej. Szlachta szczególniej dotknięta jest ta plagą. Z wysłanych
 530 Prze |                   przeciwnie, uważa się za dotkniętego przez Opatrzność, pisze
 531 VI   |                zdaje się, że ręką można je dotykać. Przechadzając się po nad
 532 XII  |                 poznawszy, w końcu jeszcze dowiedli swoją cnotę i przyjaźń.~
 533 XI   |                    i pop z liczna rodziną. Dowiedziawszy się, że jestem Polak, opowiadali
 534 X    |               Irkuckiem a Jakuckiem; drugi dowód, że Kamczadale polując na
 535 I    |                    oparł się Kochowskiemu, dowódcy wojska Rosyjskiego (w liczbie
 536 XVI  |                Widzki. Tenże dał mi więcej dowodów swojej przyjaźni w interesach
 537 III  |            niepewnego wystawiał, jak tylko dowożono do którego miasta, zdawało
 538 XI   |                  znacznej wód przestrzeni, doznając różnych przypadków, w czasie
 539 I    |                    uprzedził nasz atak nie dozwalając nam doczekać się dnia dla
 540 XII  |                   czułego przywiązania nie dozwoli nikomu ale swoją ręką skróci
 541 XIII |                  Proszę komendanta, aby mi dozwolono pójść na brzeg oceanu, dokąd
 542 XIV  |             okopcony był dymem, którędy po drabinie musieliśmy do lochów włazić.
 543 II   |                  spuszczały z swoich okien drabiny do wychodzenia z klauzur;
 544 II   |                   ale tygrys, czyli zwierz drapieżny bez żadnej moralności: on
 545 XI   |                   tych strzelców, że idą z drapieżnymi bić się zwierzętami, że
 546 II   |                    poczciwych Polaków było dręczonych: wiele z nędzy, wiele z
 547 XIII |                   co tu zaszedł dla wody i drew, przyniósł wprawdzie rozkaz
 548 XV   |            przyniosły z sobą suche cedrowe drewka i dużą kamienna płytę, na
 549 VIII |                 każdy zaś ma w ręku szluzę drewnianą. Podnoszą potem siatkę i
 550 IV   |                odbywać tę podróż na siodle drewnianym, aż nie zaradziłem sobie
 551 VII  |                     które się rozbijają na drobne kawałki, w których znajdują
 552 Prze |               Jenerał Kopeć opowiada nam o drobnostkach życia domowego, o których
 553 VI   |                konchy z perłami ale bardzo drobnymi i płaskimi, które nawet
 554 IV   |             żytniej, której dostają bardzo drogo od kupców Ruskich w Jakucku
 555 XI   |                 utracą swe życie; co jeden drugiemu komunikował pod sekretem,
 556 II   |             kolację, a resztę pieniędzy na drwa i aptekę. Lampa w izbie
 557 IV   |                   tego kamienia, który się drze na arkuszowe papiery, przez
 558 IX   |                    zwanego, który daje się drzeć na najcieńsze arkusze papieru
 559 IX   |                    sale, cembrują wewnątrz drzewem i po czterdzieści lub pięćdziesiąt
 560 IV   |                 czasu siedzę na wyrzuconym drzewie, przypatruję się tysiącznemu
 561 III  |               powrót z Syberii do Moskwy w dubelt. Jadąc tak traktem nad rzekę
 562 XIV  |                   chodziłem; ubierając się dubeltowie, zawsze cierpiałem zimna
 563 I    |                pełni powinność świętą. Pod Dubienką w sześć tysięcy Polaków
 564 XVIII|                   kazał mieszkać w mieście Dubnie za inspekcją niższego sądu,
 565 IV   |                   Strażnik Litewski, drugi Dubrazki z Wołynia magnat, trzeci
 566 Prze |                samotnie, zgłębiać własnego ducha aż do dna, naturalnie musza
 567 Prze |                    krainą, gdzie się życie duchowe bardzo natęża. Wygnańcy
 568 XVII |              znajdują się. Biskup na czele Duchowieństwa; kupców bardzo wiele, lecz
 569 Prze |                  Naród niepodległy, wolny, dumny ze swoich swobód, cóż mógł
 570 XIII |                    która mnie zawsze w pół dusiła, jak gdybym był czym przepasany.
 571 XIII |                   mi nawet zrobiło ulgę od duszenia ustawicznych spazmów. Po
 572 XV   |                  ma kręcącego się w zębach dużego czarnego robaka, i powiada
 573 XVII |                   to ptaki czarne, pstre z dużymi gardłami. Pływają w jednej
 574 VI   |                    mojego gospodarza, gdyż dwaj Kamczadale do straży mi
 575 IV   |              Narody Jakuckie dzielą się na dwanaście Książąt albo Kniaziów, którzy
 576 III  |                   można liczyć najmniej do dwóchkroć sto tysięcy różnych Tatarów,
 577 XIII |                zmartwionego, kazał przyjść dwóm Sybillom czyli Szamankom
 578 II   |                   że to jest Imperatorowej Dworec i mnie tu dla rozrywki przywozi.~
 579 XVIII|             komisji Warszawskiej od trzech dworów wyznaczonej do oblikwidowania
 580 III  |                   Irkuckowi, stanęliśmy na dwudniowy wypoczynek. Kolonia była
 581 III  |        Przywieziony byłem do Tobolska a po dwudniowym tam pobycie wieziony byłem
 582 XIII |                  mojego, służąc przez ciąg dwudziestoletni nauczyłem się być wiernym
 583 II   |                    że w ciągu służby mojej dwudziestoletniej kilka razy przysięgałem,
 584 X    |                  przyjaźni i handlu. Przez dwuletnie przebywanie moje w niższej
 585 XIII |                 przebywanie od wulkanowych dymów i powietrza długo nie wytrzyma.~
 586 VII  |                   od wiatru powstającego z dymu.~Znajdują się na tej górze
 587 V    |                 Kapitan chciał trzymać się dyrekcji kompasu do punktu przeznaczonego,
 588 IX   |                   elegantką i tym bardziej dystynguje się nad inne.~Robią koszule
 589 XIV  |              trzynaście psów zaprzężonych, dyszel rzemienny bez lejców, jeden
 590 III  |             kondygnacje ławek kobiercami i dywanami wyściełane, siadają nogi
 591 Prze |           współrodaków jego myślą, czują i działają podobnież co on. Ta spójnia
 592 II   |              Szmigielskim, z którym co się działo lub dzieje, dotychczas nie
 593 VI   |              jednym kawałeczku, kładzie za dziąsła i wypiwszy przy tym cukrze
 594 XIII |                    urodził Polakiem, że od dziecinnych lat oddany do wojska narodu
 595 Prze |                ujrzeć w jednym widzeniu od dzieciństwa do lat najpóźniejszych.
 596 V    |                   wskakiwać majtków żony z dziećmi, te pod okręt wpadłszy poginęły.
 597 Prze |                    obca, wchodzi dopiero w dziedzinę poezji polskiej, zastępuje
 598 Prze |              jestestw różnych i w historii dziejów ludzkich.~Jenerał Kopeć
 599 XVIII|                   sto rubli asygnacyjnych. Dziękuję jej uprzejmie, a chcąc wiedzieć
 600 Prze |                  Silvio Pellico. To samo w dziełach obydwóch spostrzegamy umiarkowanie,
 601 Prze |            szczęście i klęski nieodstępnie dzieliły. Syn tego Wasila Łukasz,
 602 Prze |                  Polaków; mamy nawet jedno dzieło Słowackiego, którego cały
 603 II   |              czarnymi deskami, aby nigdzie dzienne światło wchodzić nie mogło.
 604 XVII |    najnieszczęśliwsi, bo nie widzą światłą dziennego, ani towarzystwa ludzi.
 605 XI   |             dostaną gaży po jednym piątaku dziennie na żywność i odzienie, a
 606 Prze |                   nie śmiał napisać w swym dzienniku. ~Zrobiliśmy już dawniej
 607 III  |                nowy wojaż i doświadczenie. Dziesiątego dnia ze Smoleńska stanęliśmy
 608 I    |             Pińskim. Ojciec mój żył do lat dziewięćdziesiąt siedm; siedział w niewoli
 609 XIII |               oświecenia i nauczenia wiary dzikich narodów: dla majtków i oficjalistów
 610 XVI  |                    prezentować, prócz tego dzikiego stroju. Zabawiwszy komendant
 611 I    |                  się stał smutnym więźniem dzikiej i odludnej niższej Kamczatki,
 612 III  |                przez Piotra Wielkiego tymi dzikimi i ciemnymi lasami robiona
 613 III  |          kolonistów byli bez uszu i nosów, dzisiejsza potomność jest zdrowa; biorą
 614 III  |                 wchodzę bardzo w stan twój dzisiejszy, lecz ma rozkaz nigdzie
 615 III  |                  latały i inne tym podobne dziwactwa.~Drugie narody inne mają
 616 XV   |                Bogów. Ubiory tych ludów są dziwaczne, ze skór i jelenich i końskich.
 617 IX   |                  rozpuszczonymi włosami, w dziwacznym ubiorze, trzymając w jednym
 618 XV   |            najszkaradniejsze baby w swoich dziwnych ubiorach; oglądały mnie,
 619 VI   |                Oceanem, przypatrywałem się dziwnym widokom natury; zawsze straż
 620 Prze |              portret cara, że ów car jakiś dziwotwór, istotnie ma dwie głowy,
 621 I    |                Jenerał Kościuszko na hasło dźwigającej się ojczyzny swojej powrócił
 622 III  |                    na końcu warkocza różne dzwoneczki, po środku srebrne sztuki,
 623 XIV  |                    wiele kółek żelaznych i dzwoneczków, czego się psy najwięcej
 624 XIV  |                znajduje się wiele kołków i dzwonków. Wnosić wtedy można, z jaką
 625 III  |                     mają swoje meczeta bez dzwonów, modlą się do miesiąca i
 626 VII  |                  odgłos przerażający, niby dzwonu głuchego. Było przed laty
 627 XI   |                   swoje dzieci pod dozór i edukację nauczyciela, których liczba
 628 Prze |                maja 1942 r.~ ~NB. Pierwsza edycja niniejszego dzieła wyszła
 629 III  |                zdawało się, ze już nastąpi egzekucja śmierci, bo się u nich tak
 630 III  |                    do Minużyńska, Barnaul, Ekaterynburga, w tych trzech miejscach
 631 II   |           miejscach męczono komisarzów lub ekonomów przez Panów zostawionych,
 632 II   |            unteroficera, że zrobiłem sobie ekran z chustki i przez nienawiść
 633 XIV  |               którzy przed kilku laty dwie ekspedycje posłane rozbili. Wszyscy
 634 XIV  |                  nie był widział, przy tej ekspedycji wybrał się z nami dla stwierdzenia
 635 II   |                 aby zawsze jednego słowa i eksplikacji trzymać się i mimo zbijania
 636 XIII |              chłopców zabranych na wyspach Ekuckich, pochrzcił ich i nauczył
 637 XI   |                  tak blisko miał dochodzić Ekwatora, że ledwo wytrzymać mogli
 638 XIV  |              czółnach, bo taki mają zimowy ekwipaż, napadli na nas. Tłumaczowi
 639 XIV  |             powychodzili Kamczadale i my z ekwipażami zbliżyliśmy się. Okno czyli
 640 III  |          bucharskich. Mężczyźni zaś nie są eleganci, noszą zwierzchnie suknie
 641 IX   |                    według nich tym większą elegantką i tym bardziej dystynguje
 642 V    |               Holandii i na wyspę Świętego Eliasza.~Poranek był piękny i pogodny,
 643 XVIII|                 powiedziane do francuskich emigrantów, i księży trapistów. Ja,
 644 VI   |                     Wpadłem zaraz w lepszą energię, że już z nędzy i głodu
 645 XI   |                   wysp nieznanych, dano mu eskadrę i puścił się znowu na morze.
 646 IX   |                   koloniach, narody żyją w etykiecie starożytnej, bo nikt u nich
 647 III  |                    wszystkich obrządkach i etykietach.~Wodziaki różnią się uprawianiem
 648 XIV  |                  dając przyczynę, że żaden europejczyk nie zdoła tak wielkiego
 649 Prze |              dzikie. Kilkadziesiąt tysięcy Europejczyków osiadło na wielkich drogach
 650 Prze |               bóstwu mały podatek.~Ludność europejska zamieszkała przy drogach
 651 III  |                 bardzo wiele domów na gust Europejski, sklepów porządnych liczą
 652 III  |            Tobolska liczą przeszło 300 mil europejskich, i na samej tylko drodze
 653 V    |              uczęstowaliśmy ich produktami Europejskimi i daliśmy im prezenta, za
 654 XVI  |                  cokolwiek wypocząłem i po europejsku byłem ubrany, a starą garderobę
 655 XIV  |              największą prośbą i obligacją ewangelisty, bo komendant nie chciał
 656 XVIII|               funduszu do utrzymania mojej exystencji, czekając powrotu ojczyzny.
 657 IV   |                    Mieszkają tam niektórzy faktorowie od kupców Irkuckich, część
 658 II   |            zaknutowali, tylu powiesili, co fałszem było, ale umyślnie mi tak
 659 XIII |                   donosi guberni irkuckiej fałszywie, że się buntują i nie są
 660 IX   |          zgromadzają się, to jest cała ich familia. Mają w środku komin, na
 661 Prze |          najpierwszymi rodzinami w związki familijne wchodzili. Wspominamy tu
 662 V    |          poruszenia, decydowali ci wszyscy fanatycy, że Bóg w tym czasie sądzi
 663 Prze |              przejść kolej podobna do jego fantastycznej przygody: zbadać dzieje
 664 IX   |                    kolorami te skóry, gdyż farb naturalnych maja pod dostatkiem:
 665 IV   |                    prócz że mają rzemienne fartuszki, obsiadają ich muchy duże,
 666 X    |                    i wkoło perły wielkości fasoli. Miał on ten prezent od
 667 III  |               grają, które same robią i na fason naszej gitary struny z włosów
 668 I    |                   potrafi. Mościli Moskale faszyny, różne drzewa, nawet tłumoki
 669 I    |                   przez przypadek od konia faworyta uderzony, umarł. Miał w
 670 IX   |                    nieboszczyka, wszystkie faworytne jego sprzęta, zbroje łuki,
 671 XVII |                zdradzony w końcu od swoich faworytów, został wydany Jenerałowi
 672 I    |             Poniński wstrzymać nie zdołał, Fersen jeszcze mieć komunikacji
 673 I    |                     gdyśmy się zbliżyli ku Fersenowi, którego przeprawy Jenerał
 674 X    |                nogi w kłębkach i w różnych festonach po kilkanaście łokci długości.
 675 IX   |              futrach.~Komendant w niektóre festyny wydaje bale, a nie mając
 676 XIV  |                 ubranymi w białe suknie, i fetowały mnie różnymi owocami i jagodami
 677 VI   |                  drugi. Wzdrygałem się tej fety, i podobnego zwyczaju nie
 678 VII  |                swojej okazałości. Cała jej figura świeci się jak latarnia,
 679 X    |                różnych, sople w rozmaitych figurach a dziwnie piękne. Trudny
 680 Prze |             rodzinami w Koronie. Brat jego Filon Kopeć miał za sobą Chreptowiczównę.
 681 Prze |                   wytłumaczyć to wszystko?~Filozofia tegoczesna, która uważa
 682 Prze |                    pojął za żonę Katarzynę Firlejównę, Wojewodziankę Krakowską,
 683 I    |               Petersburga. Gdzie i Jenerał Fiszer był wzięty a ja posłany
 684 XV   |                skór i jelenich i końskich. Fizjonomie najstraszniejsze, twarze
 685 Prze |                    tej ważnej zagadki. Ale fizyka nowożytna postrzega już
 686 XIV  |                  komendant na drogę, kilka flaszek kamiennych spirytusu z traw
 687 XIII |                   moim kamiennym znalazłem flaszkę araku, do czterech funtów
 688 IX   |            tłumaczy się to na polski język Flonderka. Inni opowiadali zaś że
 689 XIII |           angielski bez masztu oderwany od floty, przybył do naszego portu
 690 XI   |                    niezmiernie kosztuje ta flotylka, lecz to wszystko się wynagradza
 691 V    |              odbiera swa wodę. Nazywają to fluxus i refluxus; czyli wzdymaniem
 692 XVIII|                  dobre serce, ofiarował mi folwark, który musiałem przyjąć
 693 XV   |                   nad brzegami Leny, widać formujące się z wyniosłych brzegów
 694 IX   |                    zsuwają się do połowy i formuje się człowiek. Nazywają tych
 695 III  |             osobliwszej wielkości, srebrne formy półmiesiąca, na piersiach
 696 IX   |                   wrócić na morze, bo cała forsa balansu ma się do ziemi.
 697 I    |            skrzydłu i zbliżył się ku całej forsie przeciw Naczelnikowi Kościuszce
 698 III  |                 ale dla konwoju, który dla forsownej drogi nie mógł wytrzymywać.
 699 II   |                jeździł po Moskwie i innych fortecach szukając mnie i przez życzliwość
 700 XI   |               komendą i przesiadywał jak w fortecy.~Po niejakim czasie różni
 701 XI   |                    majtków. Beniowski użył fortelu, kazawszy zebrać żony i
 702 Prze |                    osobna większy od całej Francji. Pierwsza z tych części
 703 Prze |                żaden podobny zamiar. Jeńcy francuscy, którzy jak trzoda dawali
 704 XVIII|                    hotel Stambulski, drugi Francuski. Kazałem mu prosto jechać
 705 XVIII|                     Było to powiedziane do francuskich emigrantów, i księży trapistów.
 706 XVIII|                Kazałem mu prosto jechać do Francuskiego. Wszedłszy na kurytarze
 707 Prze |                 narodów, Szwedów, Prusaków Francuzów, których rząd nie chciał
 708 III  |                  materii bogatych, różnymi franzlami przeplatanych; bielizna
 709 XIII |                gronostajów: cała suknia we frędzlach z żył, traw kolorowych,
 710 XIII |               zwyczaju. Nad oczyma wisiały frędzle z sierści jeleniej i każda
 711 XVII |                  sieją, najwięcej jarzyny. Frukta tu żadne nie rodzą się dla
 712 XVIII|                    óśm włók ziemi, z sadem fruktowym, mieszkaniem i całym gospodarstwem,
 713 I    |                    wojnę siedmioletnią pod Fryderykiem Wielkim Królem Pruskim,
 714 I    |              siedmioletniej wojnie przeciw Fryderykowi Wielkiemu. Komenda Brygady
 715 I    |                    Nastąpiły na tym sejmie frymarki tak urzędów cywilnych jako
 716 IX   |             grzbietowe i zawożą do osad na fundamenty domów.~W niższej Kamczatce
 717 XVIII|              skarbowych, względem weszłych funduszów tak pojezuickich, jako obywatelskich
 718 XVIII|                 chociaż nie miałem żadnego funduszu do utrzymania mojej exystencji,
 719 VI   |                  żyć po pańsku. Wziął trzy funty tytuniu, porozdawał między
 720 IX   |               zsyłkę. Mieliśmy zabrać trzy furmanki po siedm psów, najwyborniejszych
 721 III  |               bardzo drogie podatki, część futrami, część pieniędzmi. W tej
 722 XIV  |               mojej kibitki, zdarli kaptur futrzany i przypatrywali się twarzy,
 723 III  |                   żaden z warty ze mną nie gadał, oficer był do mojego konwoju
 724 VI   |          najprzeraźliwiej, które oni zowią Gagary. Suknie z ich skór robią
 725 XVII |                     mydło, żelastwa, różne galanteryje, płócienka, łoje i ubiory
 726 XVI  |                     Kolacja była od samych galaret, zwierzyny, ryb najprzedniejszych
 727 XVI  |           europejsku byłem ubrany, a starą garderobę kazałem wynieść na dach
 728 XVII |               ptaki czarne, pstre z dużymi gardłami. Pływają w jednej linii
 729 XIV  |                puścił mi krew w ilości pół garnca i tym bardziej mnie osłabił.
 730 XV   |             Gospodarz był to Syberianin, w garnizonie Ochockim odstawny majtek.
 731 II   |                    przez dni kilka. Oficer garnizonowy miasta, mający inspekcję
 732 XII  |                  osadę. Po tych osadach są garnizony od napadu Czukczów. Wiele
 733 XII  |                   w zamianę tytuń, żelazne garnki, paciorki, różne żelastwa
 734 VIII |                    to: łabędzi, gęsi kilka gatunków, kaczek, kuligów, czajek
 735 III  |                   na dwadzieścia dwa koni, gażę na całą komendę na sześć
 736 I    |                siedm; siedział w niewoli w Gdańsku, że był w partii Leszczyńskiego:
 737 XIV  |                wniesiono. Nie było doktora gdzieby się zaradzić, tylko niejakiś
 738 Prze |                    w sobie iskrę narodową, gdziekolwiek się znajdzie, skoro myśli,
 739 XVII |                   od natury przyozdobione. Gdzieniegdzie są groby, w których znachodzą
 740 IV   |                   niepodobno, gdyż inaczej gęba byłaby robactwem napełniona.~
 741 I    |                    A tak idąc stopniami od Gemejna (szeregowego) Unteroficera,
 742 III  |                  konwoju dodany z czterema gemejnami i unteroficerem, szło mi
 743 II   |                    unteroficera i czterech gemejnów, która to warta co sześć
 744 Prze |                 losów Polski, ale otoczony generacją nie wierzącą, gdy całą te
 745 Prze |              przygód i widzianych okolic. ~Generał Kopeć nie był człowiekiem
 746 Prze |               podawanych przez jeografów i geologów, kraj ten rozległy między
 747 I    |                języka narodowego, łaciny i geometrii.~Gdy kończyłem lat szesnaście
 748 VIII |                 dymy od wulkanów wzrastają gęstsze.~Kamczadale wtenczas spuszczają
 749 XIV  |               uciekaliśmy pod skały lub do gęstych borów, spiesząc niekiedy
 750 XIV  |                 same. Już nam przychodziło ginąć w tym miejscu. Psy nie odbierając
 751 XII  |                 sami zaś z wielkiej odwagi ginęli.~ ~
 752 III  |                    robią i na fason naszej gitary struny z włosów końskich,
 753 Prze |                    z sobą daleko mocniej i głębiej? Teraz dopiero dają się
 754 V    |                przechodziliśmy przez kilka głębokich wąwozów, przez które przewożono
 755 Prze |                  do przyjaciół. Kopeć miał głębokie uczucie natury. Po prosty
 756 Prze |                  znajduje się także źródło głębokiego smutku, który później obleka
 757 Prze |             niedolę. Czytając podróż jego, głębokim ku Niemu uszanowaniem przejęci
 758 VIII |                później przez kilka dni mrą głodem.~Gdy nastąpi zbieranie różnych
 759 I    |                 środka kraju, wojska nasze głodne, bośmy wszystko zostawiali
 760 XIV  |                  wprzódy przez dwa dni psy głodzą, a stanąwszy na noclegu
 761 II   |                    drogę. - Podniosłem mój głos do prezydującego z czułością,
 762 I    |                    i wojskowych. Jaki taki głosił się samowładnym; zabierał
 763 XV   |                pełznąć do mnie z ryczeniem głosu niedźwiedziego i zbliżywszy
 764 XIII |                 razem ze śpiewakami, które głosy tak zajmowały serca, że
 765 XIV  |             Kobiety wszystkie okurzały nas głowniami z dymem, abyśmy im zarazy
 766 Prze |                 szczepu Słowian. Straszna, głucha Syberia jest razem krainą,
 767 VII  |                  przerażający, niby dzwonu głuchego. Było przed laty w pobliżu
 768 III  |                 kazano natychmiast okno na głucho zabić i powróciłem do mojej
 769 III  |               swoje zimą i latem po lasach głuchych i niedostępnych. Życzyłem
 770 IX   |                 wielka liczba razem wpada, głuszą je miotłami i szyje odkręcają.
 771 II   |                strażą w starym i wilgotnym gmachu. Już nie miałem żadnego
 772 Prze |               którzy jak trzoda dawali się gnać kilku kozakom, w chwilach
 773 Prze |               zachowuje ciągle nienawiść i gniew dawnych Polaków, należy
 774 Inc  |                    topiony~Wolą niebian, i gniewem pamiętnym Junony.~Wirg.
 775 IV   |                   po cztery kamienie wagi, godzą Jakutów z kilku tysiącami
 776 VIII |                tameczny ksiądz ewangelista godzien wiary, ośmdziesięcioletni
 777 III  |                   w których oparzają młode gołąbki i najgustowniejsze robią
 778 IV   |                     Na miejscu chleba mają gomółki z kory drzewa listwinicy,
 779 XI   |               wytrzymać mogli nadzwyczajne gorąca.~Wiele po drodze znachodzili
 780 VI   |                razy większa; używają jej w gorączkach i w innych chorobach.~Głowy
 781 VII  |                kilka pomniejszych wulkanów gorejących, ale z czasem zagasły.~Katarzyna
 782 XVI  |                takich ludzi kocham, którzy gorliwi dla swojej ojczyzny. Dodał
 783 XVIII|                  znajomym krajowi z cnót i gorliwości dla ojczyzny. Był on wybrany
 784 IV   |                   nie byłem.~Może, iż byłe gorliwszym nad innych , dlatego stałem
 785 I    |                   przedawali i wydawali po gorliwych, których z kraju powypędzali.~
 786 II   |               Opatrzność zachowała lubo na gorsze dla mnie, w przebywaniu
 787 II   |             Straszyli, że mnie jeszcze coś gorszego czeka, lecz w końcu już
 788 Prze |                  Kopciem a Silvio Pellico; góruje także w nim wiara religijna
 789 IV   |               gotować i częstował ich przy gorzałce, która tam jest bardzo droga.
 790 XIII |                  ratunku łzami zlewają się gorzkimi. Otóż to taka postać moja,
 791 IX   |                   domu wszystkim przyjmuje gościa, ofiarując mu nawet jedną
 792 IX   |            uchybienie biorą za wzgardę ich gościnności. Ten zwyczaj jednak wyjąwszy
 793 XVIII|                  sam pracowałem, innych do gospodarstwa wnętrznego a niektórych
 794 XVIII|             fruktowym, mieszkaniem i całym gospodarstwem, gdzie przez lat kilka przebywałem.
 795 VI   |                   o co. Zacząłem już swoje gospodarstwo: miałem własne naczynia
 796 III  |             Kozackich; same prawie kobiety gospodarują i uprawiają rolę, gdyż nie
 797 IV   |                   mnie oświadczył, że jest gospodarzem, i że jego dom jest przeznaczony
 798 XIV  |                 jelenia, którego język sam gotowałem i był bardzo smaczny. Tu
 799 IV   |                    najprzedniejszy barszcz gotowany z młodych liści od Rumbarbarum,
 800 III  |                    i konie już w nocy były gotowe przed domem, warta miejska,
 801 VIII |               miotłami. Dzień i noc pieką, gotują i jedzą; potem znowu podobne
 802 IV   |                  pisze się krzemieniem lub goździem jak na pergaminie.~Gdy oficer
 803 II   |             przynoszono. Nie dawano mi ani grabek, ani noża, i wszędy ze ścian
 804 XVII |                 przez Pawła: Kondratowicz, Grabowski, Pażdzierski z Litwy i kilku
 805 III  |                strzelają, na instrumentach grają, które same robią i na fason
 806 III  |                  na trakcie ku Kiachcie do granic chińskich często bardzo
 807 IV   |               przyjaźń nawet. Był on rodem Greczyn.~Zapytuje mnie znowu czy
 808 III  |                wysokości łokcia podobne do grenadierskich z materii bogatych, różnymi
 809 IV   |                  wojażu. Dalej znaleźliśmy grób kapitana angielskiego z
 810 XVII |            przyozdobione. Gdzieniegdzie są groby, w których znachodzą wielkie
 811 IX   |            zdobyczą wracają do domu, gdzie gromada różnych kupczyków z wódką,
 812 Prze |                   ciągle przytomna Polakom groźba. Każdy z nich odważając
 813 XIII |                 słabość, która mi śmiercią groziła, mniemając, że mi wyrok
 814 IV   |                 hebanowego, włosy czarne i grube jak u koni, silni nadzwyczajnie,
 815 XIV  |                    że byłem chory i bardzo grubo ubrany, spuszczono mnie
 816 XIV  |                   ręku ma osztoł czyli kij gruby, z żelazem na końcu dla
 817 V    |             przylepiają dla poznania, jaki grunt ziemi. Zawoła ten, który
 818 I    |                  ojczyzna woła, powstaje z gruzów i żąda ratunku; na to czuły
 819 XIV  |                 ustawały i między sobą się gryzły rozrywając słabsze. Żadnego
 820 IX   |                 których wybierają pacierze grzbietowe i zawożą do osad na fundamenty
 821 XVII |                 zastałem gospodarza bardzo grzecznego i uprzejmego dla mnie; kobiet
 822 XVIII|                mnie po polsku z największą grzecznością. Czynił mi też wymówki przed
 823 VII  |              postawił. W czasie tym wulkan grzmiał nadzwyczajnie i woda Kamczatki
 824 XIV  |               brzozową i pokazuje mi kilka grzybów suszonych powiadając, że
 825 III  |                    któremu jeżeli plecie w grzywę wstążkę, odsyła go nazad
 826 XVII |                miejsc wracali. Był wówczas Gubernatorem Koszelow; człowiek osobliwszej
 827 Prze |                   straszny władca północy. Gubernatorowie i tłumacze mówiąc z naczelnikami
 828 XIII |              buntują i nie są posłuszni, a gubernia w skutku tych doniesień
 829 XVIII|                 dla oblikwidowania w kilku guberniach izb skarbowych, względem
 830 XVI  |                 przybyciu, oddał mi wizytę guberski kaznaczej dopominając się
 831 XVIII|                Jenerał Gubernator Podolski Gudowicz. Ten mnie zatrzymał mówiąc,
 832 XVII |                  pięknych i w najpierwszym guście ubranych; stół bardzo pyszny
 833 III  |                   ma bardzo wiele domów na gust Europejski, sklepów porządnych
 834 XIII |                  zimno jadałem, był bardzo gustowny.~Kazałem wiec poncz robić
 835 XV   |                oglądały mnie, dotykały się guza i odskakiwały powiadając,
 836 II   |                  Odpowiedziałem, że to był gwałt i przemoc. Zapytano mnie
 837 VIII |               jednym śniegi topi: wszystko gwałtownie, rzeki puszczają, szum niezwyczajny
 838 XVI  |                  Imperatorowej, a on sam z gwardii: oboje ludzie bardzo moralni.~
 839 V    |                    i śmiały zatknąwszy mój gwóźdź w ziemię i swój razem, kazał
 840 V    |               soloną rybą, przymocowane do gwoździ wielkich żelaznych i pouwiązywane,
 841 IX   |                    szyję z czarnych soboli halsztuch i w tym czasie od każdej
 842 XIV  |           wstrzymać, obraca bokiem sanie i hamuje. Na wierzchu osztoła jest
 843 XVII |                 towary ordynaryjne którymi handlują: mydło, żelastwa, różne
 844 XVI  |                  przyznawała. Był on rodem Hanowerczyk, nazywał się Krzysztof Andrejewicz
 845 X    |                  Korpus jego był wielkości harbuza, a tysiączne nogi w kłębkach
 846 Prze |                złem obchodzenia się z nim; hasłem jego jest: tak Opatrzność
 847 IV   |                  twarze szerokie, i koloru hebanowego, włosy czarne i grube jak
 848 Prze |                   swoim carze, pokazują im herb Rosji, orła dartego, a ci
 849 Prze |                  jego dziele.~Dom Kopciów, herbu Kroje, w Wielkim Księstwie
 850 Prze |                    Wojewodzie Wileńskiemu, Hetmanowi Litewskiemu. Syn Wasila,
 851 VI   |                komendanta.~Nabyłem czarnej hipokondrji i przyszedłem do największego
 852 Prze |                 roztrząsać swoje sumienie. Historia jenerała Kopcia ukazuje
 853 IX   |                  tańcować jak je Anglicy i Hiszpanie uczyli. Mają dotąd od nich
 854 IX   |                niegdyś okręty angielskie i hiszpańskie zawijały. Długo nad tym
 855 X    |             wojażów Cooka, La Perusa, mapy hiszpańskiej i swój wojaż do Japonii.~
 856 V    |                 były przeznaczone do nowej Holandii i na wyspę Świętego Eliasza.~
 857 VI   |                   najprzedniejszych śledzi holenderskich, solą je i konserwują. Sól
 858 II   |                  obejmą, człowiek jestem z honorem, niewinnych nie mogę kompromitować,
 859 II   |             Odpowiadałem zawsze tak podług honoru. Niech mi tu największe
 860 IV   |                    mil powozem przez dzika hordę, do którego miejsca już
 861 Prze |             tłumacze mówiąc z naczelnikami hordo swoim carze, pokazują im
 862 I    |                   Dniestrem broniąc napadu hordzie Tureckiej dopóki wojsko
 863 XVIII|               najpierwsze w Moskwie: jeden hotel Stambulski, drugi Francuski.
 864 XVI  |                 się zna ze mną tylko przez huk broni i dym prochowy. Wtem
 865 XVII |                  sposobu pozbycia się tego hultaja, na jednej stacji upoiwszy
 866 III  |             księdzu przeorowi jeden z tych ichmościów ukradł zegarek. Posłali
 867 III  |           złodziejami i rozbójnikami, przy ichże straży okradziony został
 868 XIII |               różne procesje nasze, zakony idące z krzyżami, niby mnie spotykając;
 869 IX   |              stawiają po rowach i wąwozach idących z gór do jezior. Tam całe
 870 Prze |                     a ogółem wyobrażającym ideę tych jestestw. Wiadomo na
 871 Prze |                    że nie czuł on nad sobą idei, któraby miała siłę taką
 872 IX   |                    dostarczają. Na miejsce igieł używają ości rybiej a na
 873 IX   |              opisywał mi ich sposób życia, igrzyska i różne obrządki. Przez
 874 III  |                                   ROZDZIAŁ III. ~PODRÓŻ DO IRKUCKA~ ~Tej
 875 Inc  |                                     Multum ille et terris jactatus et alto~
 876 XIV  |                  żołnierz puścił mi krew w ilości pół garnca i tym bardziej
 877 XV   |          kuglarstwem, zdawało mi się przez imaginację, że czuję jakieś ulżenie,
 878 VI   |                    miedzi, rondelek mały i imbryczek miedziany.~Najprzód rano
 879 II   |             sekretnego z numerem tylko bez imienia. Jest to u nich w takim
 880 XVI  |                   na kolację. Był to dzień imienin żony jego, która należała
 881 IV   |             wieszczowie tych narodów.~jego imieniny byłem zaproszony, gdzie
 882 XVIII|               opiek i dla nieszczęśliwych. Imperator Alexander I, wybrał go do
 883 Prze |                  nadziei spotkać się gdzie indziej jak chyba w Syberii, pozostaje
 884 VI   |                   kontent z niego, bo mnie informował i nauczał sposobu życia;
 885 II   |          traktowany i skończyła się ze mną inkwizycja. Kazano mi samemu napisać
 886 III  |                   biją zwierza z łuków, bo innej im broni mieć nie wolno.~
 887 IX   |              kupczyków z wódką, tytuniem i innemu cackami na nich czeka. Te
 888 X    |                   jak krajowcy wnoszą, nie inny tylko La Perusa, bo w czasie
 889 XVIII|               mieszkać w mieście Dubnie za inspekcją niższego sądu, abym się
 890 II   |                 garnizonowy miasta, mający inspekcję nade mną, przyprowadził
 891 III  |              jeżdżą, z łuków strzelają, na instrumentach grają, które same robią
 892 Prze |                  ich do siły materialnej i intelektualnej, do wszystkiego, co stanowi
 893 Prze |              przecie wybujałemu rozwijaniu inteligencji. Zsyłka na Sybir jest dalszym
 894 IV   |               jesteś; znam ten naród i ich interes. Ja jestem kupiec posłany
 895 XVI  |                 dowodów swojej przyjaźni w interesach moich, i nie mogę zamilczeć
 896 I    |                  jeszcze, że Magnaci przez intrygę wchodzili, i zabierali stopnie
 897 Inc  |                  soevoe memorem Junonis ob iram.~Virg. Eneid.Liber. I, v.
 898 VI   |            prezencie jenerał-gubernatorowi Irkuckiemu.~Przepędzając w takiej sytuacji
 899 XVII |                dwie rzeki ogromne Toboła i Irtysz koło samego miasta płyną.
 900 Prze |                   człowiek, mający w sobie iskrę narodową, gdziekolwiek się
 901 IX   |            wyjąwszy Koryjaków, gdzie dotąd istnieje między Kamczadałami, znikać
 902 Prze |                    ów car jakiś dziwotwór, istotnie ma dwie głowy, skrzydła,
 903 III  |            znaczniejsze na tym trakcie są: Iszyńsk, Krasnołoboda, Jumeń, Tara,
 904 IV   |                                   ROZDZIAŁ IV. ~PODRÓŻ DALSZA DO OCHOCKA~ ~
 905 Prze |                    bandę kozacka za czasów Iwana; druga odkryło i opanowało
 906 III  |              należące do Azji a przez Cara Iwanowa Bazylewicza podbite. Później
 907 IX   |                                   ROZDZIAŁ IX. ~RELIGIA I OBYCZAJE KAMCZADAŁÓW~ ~
 908 XVIII|          oblikwidowania w kilku guberniach izb skarbowych, względem weszłych
 909 II   |                  na drwa i aptekę. Lampa w izbie była ze skarbu, która regularnie
 910 XIV  |                    kilku set domów zwanego Iżygińsk a zamieszkałego przez wielu
 911 XV   |               piersi większy od dojrzałego jabłka. Ten guz sprawował mi największe
 912 Inc  |                      Multum ille et terris jactatus et alto~Visuperum, soevoe
 913 XVI  |                 wypłacić z góry na lat dwa jadącemu w przeznaczenie moje, ponieważ
 914 Prze |                 niej także oficer rosyjski jadący na komendanta do Ochocka:
 915 XIV  |                    Do trzydziestu Czukczów jadących na jeleniach z polowania,
 916 XIII |                     z którym ryby na zimno jadałem, był bardzo gustowny.~Kazałem
 917 VI   |                   siebie przynieść obiad i jadł ze mną. Wszystkie rzeczy
 918 VI   |                  znajduje się. Jedna atoli jagoda jest najdystyńgowańsza,
 919 XIV  |            fetowały mnie różnymi owocami i jagodami i tysiące innych przyjemności.
 920 VIII |                    zbierają niezmierną moc jaj od różnych ptaków jako to:
 921 VIII |                    tym czas im schodzi. Te jaja jedzą nieustannie, a co
 922 Prze |                     która rozchodząc się z jakiegokolwiek punktu środkowego, ożywia
 923 IV   |            Jakuckich niby dla oświadczenia jakiegoś monarszego rozkazu. Kazał
 924 Prze |                  przykład wszystkich cnót, jakimi się Kapłan i obywatel zdobi.~
 925 IV   |               innych sprzętów kościelnych.~Jakuck jest to punkt głębokiej
 926 IV   |                Leży nad rzeką Leną. Narody Jakuckie dzielą się na dwanaście
 927 IV   |                 jest bardzo droga. Każdy z Jakuckiej starszyzny przywiózł jemu
 928 X    |                 kaplicy między Irkuckiem a Jakuckiem; drugi dowód, że Kamczadale
 929 Prze |               odważył się tak nastawić się Jakutom jak oficer rosyjski? Dla
 930 IV   |                  górę kiedyśmy się wdarli, Jakuty czynią nabożeństwo i od
 931 Prze |           zamyślali wybić się spod straży. Jakże więc wytłumaczyć to wszystko?~
 932 XIV  |                wielką w śniegach wykopywać jamę i sięgać aż do ziemi. Kopią
 933 XIII |                   na ścianie, wyobrażający Jana Chrzciciela, który jadąc
 934 X    |             wyrzuconymi na brzeg Kamczatki Japończykami, którzy przede mną półtora
 935 X    |                 swego nazwanego Kadaiła. ~ Japończykowie nie żeglują po całym morzu,
 936 X    |                  rzecz następującą:~1 . Że Japonia nie zna potopu świata i
 937 V    |                   nie wpaść na jedną wyspę Japońską, gdzie mieszkają narody
 938 XIII |               lampę. Filiżanek drewnianych japońskich miałem część swoich a resztę
 939 X    |                  na respons Mogoła Cesarza Japońskiego, który tym okrętem miał
 940 V    |                   wnosiliśmy, że na wyspie Japońskiej, gdzie każdy okręt ginie.
 941 Prze |                    uciśnionym, nawykłym do jarzma od wieków! Jednych i drugich
 942 V    |                    morza. Dzień był bardzo jasny, wiatru najmniejszego że
 943 XIV  |                   marzeń sprawdziły się na jawie. Nadmieniam tylko, że od
 944 IV   |                 worka mchem.~W tej podróży jechał z nami Myszyński, który
 945 V    |            dogadzając jednak ich ludzkości jedliśmy ślimaki opiekane, które
 946 IX   |             doczekał przypadkowego okrętu. Jednakowoż przed wykonaniem naszych
 947 XIV  |                    mało mi się polepszyło; jednostajne symptomata nie ustępowały.~
 948 V    |                wielka u spodu wybita. Wodę jedynie wstrzymywała ziemia, którą
 949 V    |                   zwierząt. Zastaliśmy ich jedzących; niektórzy gotowali jeszcze
 950 V    |                 szwedzkiej szalupę.~Brałem jedzenie porcję ryb i mięsa jak inni
 951 V    |          podostawali. Częstowali nas swoim jedzeniem, które było najwięcej zwierzyny
 952 XV   |           komendanta kniazia Myszyńskiego, Jegora Pietrowicza, najgorszego
 953 XIII |                  wisiały frędzle z sierści jeleniej i każda z nich miała jelenią
 954 VI   |             potrawa była herbata z mlekiem jeleniem i trochę wrzuconych sucharów.
 955 VI   |                  najprzedniejszą z mlekiem jelenim. Znajdowało się tam kilka
 956 IX   |               które wyczyściwszy, zszywają jelenimi żyłami i od dżdżu kładą
 957 V    |                 Niektóre domy były ze skór jeleniowych, malowane i wyszywane różnymi
 958 Prze |                 naprzód do Kijowa z innymi jeńcami, odłączony potem od nich
 959 VI   |                 zwane posyłają w prezencie jenerał-gubernatorowi Irkuckiemu.~Przepędzając
 960 XVIII|                   w swój pojazd zawiózł do Jenerała-Gubernatora Xięcia Sołtykowa, z pod
 961 I    |                 sukurs. Tej samej nocy pod Jenerałem Denisowem zaczął się przeprawiać
 962 I    |                  schwytał Majora od sztabu jeneralnego i dwudziestu jeńców; od
 963 XVI  |               postrzegłem kilku orderowych jenerałów stojących nieśmiało i pokornie,
 964 Prze |                wiadomości podawanych przez jeografów i geologów, kraj ten rozległy
 965 I    |            prostego żołnierza, pod komenda Jerzego Kołłątaja i temuż byłem
 966 IV   |                Rzecze mi: to zapewne Polak jesteś; znam ten naród i ich interes.
 967 Prze |                    kiedy tak mało ożywione jestestwa łączy wspólność ukryta,
 968 XIV  |                   największego pośpiechu w jeździe, nie mogliśmy ich uniknąć.
 969 II   |                    i ze czterysta dukatów, jeździł po Moskwie i innych fortecach
 970 VIII |              koścista i podobna do naszych jeżgarzy.~Nadchodzi druga z wielkości
 971 VI   |                    wielkie, które rosną po jeziorach na najwyższych górach.~Są
 972 VII  |                   wyspach mieszkające mają języki każdy oddzielny, jednak
 973 I    |                Litewskie miały komendantów Jmć Xięcia Wirtemberskiego,
 974 IV   |              podobna jest bardzo do naszej jodły. Obdarłszy pierwszą korę
 975 Prze |                  tytułem: Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż
 976 I    |                Wirtemberskiego, Zabiełłę i Judyckiego. Nastąpiło armistycjum,
 977 I    |                Kościuszką zostałem wzięty. Julian Niemcewicz raniony z Kościuszką
 978 III  |                     Iszyńsk, Krasnołoboda, Jumeń, Tara, Turyńsk i inne tym
 979 Inc  |                  Visuperum, soevoe memorem Junonis ob iram.~Virg. Eneid.Liber.
 980 Inc  |               niebian, i gniewem pamiętnym Junony.~Wirg. Eneid. Księga I,
 981 IX   |                  się do lochów podziemnych jurtami zwanych. Kopią w ziemi długie
 982 XIII |                    rozkaz uwolnienia, lecz jutro wychodzi na wyspy oceanu
 983 V    |                 kołysała.~Umarło nam dwóch Kaczdałów prawie jednego dnia, którzy
 984 VIII |              łabędzi, gęsi kilka gatunków, kaczek, kuligów, czajek morskich,
 985 X    |                 naczelnika swego nazwanego Kadaiła. ~ Japończykowie nie żeglują
 986 II   |                  bicia, katowania i szczęk kajdan, co bardziej mnie jeszcze
 987 I    |                     szesnaście sztuk armat kalibru wielkiego: my zaś nie mieliśmy
 988 V    |                  opowiadać, że podług jego kalkulacji powinniśmy dziś przechodzić
 989 Prze |           przeszłego, Załuski, Rzewuski, w Kałudze pisali swoje dzieła; biskup
 990 III  |                   traktem nad rzekę wielka Kamą część narodów Bucharskich
 991 IX   |              człowiek. Nazywają tych ludzi Kambała, tłumaczy się to na polski
 992 XV   |                    mają robienia cudów niż kamczackie.~W takiej tedy nieszczęśliwej
 993 XVIII|                     ponieważ byłem w sukni kamczackiej zimowej, bo innego futra
 994 XVI  |               czekać: a że byłem w ubiorze Kamczackim lud zaczął się gromadzić,
 995 XIV  |               przewodnik idzie w zaprzęgu. Kamczadał zwykle usiadłszy bokiem
 996 XIV  |                ogląda na skinienie i słowa Kamczadała, w którą stronę ma się rzucić.
 997 IX   |        Niebezpieczna to rzecz kochać się w Kamczadalce, bo gdy najmniejszą dostrzeże
 998 IX   |                  na biesiady.~Kamczadale i Kamczadalki nieustannie między sobą
 999 XV   |                 odskakiwały powiadając, że kamczadalskie Sybille przez zazdrość nasłały
1000 II   |                     rozłączono mnie z moim kamerdynerem Szmigielskim, z którym co