ROZDZIAŁ DRUGI

Zastosowanie do rzeczy polskich teorii "uznania". Co jest umiejętność? Zasada dynamiczna literatury. Ruch; gra przeciwieństw. Piśmienne sektarstwo w Polszcze.

Co zowiemy oświatą, cywilizacją, kulturą naukową i estetyczną - zwierzchna jest szata ducha narodu. Czemuż na niej tak różne barwy postrzegamy w tym lub owym czasie, inne na wschodzie, inne na północy, na zachodzie i ku południowi? Rzecz naturalna, ponieważ każdy lud, osobliwie w starych wiekach, inną miał imaginacją i inne natchnienie poetyckie, inną nawet pamięć przeszłych czasów, inny rozum w filozofii, na koniec inną metodę, czyli tryb postępowania w doskonaleniu nauk i umiejętności. - Po wielekroć zdarza się, że wykształcenie tej lub owej władzy ze szkodą i zaniedbaniem innych usposobień; że rozwinienie jednej tylko siły umysłu publicznego i rozniesienie się jej podług jednego kierunku w różnokolejnym to wzroście, to zacieraniu się oświaty, nadaje tejże charakter wyłączny, jednotonny. Sławny fantasmagoryk, Jan Paweł, powiada: "wszelki duch z korynckiego kruszcu ulany z ruin się składa". W rzeczy samej tylko ruiną jesteśmy! Inaczej nie mogę pojąć człowieka i jego dziejów. Pierwotne, nigdy dostatecznie nie zgłębione, umysł ludzki podzieliło rozerwanie. Roztrzęsło go tak, że teraz żadną miarą, żadną usilnością do zgody i jedności z samym sobą, w sobie, przyjść nie może. We własnym sercu mamy ucisk i wielką burzę; w duszy nosimy rozstrojenie. Czyż się tego skutki nie wyraziły w cywilizacji wszystkich ludów? Zważmy tylko - tu panuje u m i inne władze potłumia, ukraca; um systematyczny, porządny, loiczny, wojuje zwycięsko dialektyką cienkich myśli, dialektyką subtelnych pojęć, wszystko na polemicznych zasadzając roztyrkach. Nauka mędrca chińskiego nosi na sobie tę cechę jasnością swoją wszystko opromieniającego umu. To tkwiło w układzie pojęć religijnych i scjentyficznych owego narodu, wedle charakterystyki i podań Remiuzata, Kolebroka, Jonesa. A gdzie indziej jaka odmiana! Nie um ani podrzędny, z umu wynikający rozum, lecz imaginacja przybiera w właściwe stroje wszelkie kształty, na jaśnią wywołane z pamięci. Owdzie znowu nad tę zwierciadlaną wywyższa się wyobraźnię daleko silniejsza władza - twórcza, gwiaździsta, niepodzielna fantazja, i w całym systemie cywilizacji moc swoją szeroko rozpościera. To w kolosalnej wyraża się architekturze, to w wysłowieniu postaciowym, figurycznym, to olbrzymie stawia pomniki i olbrzymi zapał nieci w sercu poetów; maluje się w religii, stwarza teozofią, mistycyzm. Tak było w indyjskiej krainie nad brzegami Indu i Gangesu. Co atoli rozumieć trzeba w tym tylko znaczeniu, że jedna władza z większą mocą niżeli inne się rozwinęła, gdyż ani przypuścić nie godzi się, żeby na którejkolwiek z nich całkiem zbywało temu lub owemu narodowi bądź w starożytności, bądź w wieku pośrednim, bądź w nowszych czasach. Pod ten widok podciągnąć by można i z tego względu uważać systema każdej niemal cywilizacji; wszędzie bowiem do pewnego maksimum wykształcił się jeden z pierwiastków naszego umysłu i ten lub inny rozpostarł element roztargnionej natury człowieka.

Położywszy za zasadę, że istota narodu pod wszystkimi wyraża się względami w porządku jego działań i tworów umysłowych, zatknąłem sobie kres, do którego zmierzać powinienem.

Skoro przypuścimy, że jest umysł ogólny w Polszcze, tym samym więc jego przyrodzone własności i tak mocna, jako i słabsza strona, usposobienie, bogactwa i niedostatki, dzielność i przywary ukazać się muszą w polskiej literaturze, czyli w powszechnym systemie wszystkich naszych pojęć i wyobrażeń.

Umysł ogólny narodu te same władze i usposobienia mieć musi, jakie ma umysł każdego pojedynczego człowieka, ponieważ w całości to tylko być może, co się znajduje w składających ją częściach. - Jakaż władza, jakie usposobienie najwyraźniej objawiło się w literaturze i cywilizacji polskiego narodu?

Założeniem moim jest rozstrzygnąć to zagadnienie.

Podług teorii rozwinionej w poprzedzającym rozdziale, rzetelne rozumienie wszystkich części literatury samo przez się podaje się tu myślącemu czytelnikowi. Bez naciągania i przymusu ustanawia się także stosunek nauk i umiejętności nie tylko między nimi, ale i względem narodu. Szerokich na to wywodów nie potrzeba. Wiedzieć, że jesteśmy, i tej wiedzy nieomylne świadectwo jakimkolwiek sposobem na piśmie, na kamieniu, na płótnie, tonem, farbą, dźwiękiem, słowem przez u m i rozum, fantazję, imaginację i wolę wyrazić, na oko pokazać - toć jest prawdziwie; co nazwałem po staropolsku uznaniem samego siebie w swoim jestestwie. Ta zasada życia, ta przyczyna bytu jest zasadą całej literatury, zasadą i przyczyną tego wszystkiego, co się dzieje w literaturze; jest miarą wartości wszelkich utworów dowcipu. Sztuka i umiejętność są owocem życia i nawzajem rodzą życia owoce. Żadnego nie masz martwego misterstwa, nie masz żadnej martwej umiejętności. Wszystko się w duchu wszczyna, dzieje mocą ducha i do ducha zmierza. Uważajmy ogół literatury z stanowiska tej teorii "uznania".

Zacząć potrzeba od historii. - Podług tego, co się wyżej rzekło, historia polska nie co innego być może, tylko nauką służącą narodowej pamięci. Pamięć jest niezmiernie ważna władza umysłu ludzkiego. Wyobrazić by ją sobie można jako nić wiążącą nie tylko szczególne pojęcia, ale całe szeregi rozumowań i wszystkie imaginacji obrazy. Nić przypomnienia i związku, żarzący się świecznik w głowie naszej! Wiele rzeczy zapominamy w nieprzebranym mnóstwie myśli, w rwistym toku wyobrażeń; ale skoro owa nić wnętrznego przypomnienia, nić wnętrznego związku rozerwie się na dwoje, tak że tego, co było, przypomnieć sobie nie możemy, skoro ów wewnętrzny świecznik rozumu nie ściemnieje, ale całkiem zgaśnie: natenczas sam rozum dostaje zawrotu i jest na kształt okrętu bez żeglarza wśród burzy. Działanie jego wątleje; nareszcie- niemoc z ochromieniem przywodzą go ku obłąkaniu. Człowiek taki jest jako obłąkany: mówi od rzeczy, wszystko bierze i czyni opacznie; cudzego potrzebuje dozoru, żeby sam na swoję szkodę nie zarabiał. Wszystko na nim wytarguje, kto chce i co chce, sprawi, a liczne kłopoty władną jego niestatkiem. Tak bywa i z narodem. W umyśle jego jest także pamięć, którą stracić może. Może zgubić nić przypomnienia i przyjść ku obłąkaniu. W umyśle narodu może także ściemnieć i zgasnąć wewnętrzny świecznik. Cóż się wówczas dzieje? Oto cienie przeszłości tułają się bez czci i pożałowania. Nikt nawet nie wie, gdzie są groby wielkich ludzi, a wiara, cnota i nadzieja odlatują w inne czasy. Piękność, sztuka i poezja nie mają żadnego powabu. Umiejętność służy tylko wygodzie i potrzebom, a nie istnej prawdzie. Literatura stroi się kradzionymi wdziękami i cudzą wzbogaca, a raczej ubożeje, iścizną. Jednym słowem: w takim umyśle jest obłąkanie. Biada ludziom, którzy ku tej przychodzą niepamięci! Straciwszy sprzed oczu obraz przeszłych czasów, zarówno i tego nie postrzegają, co się koło nich dzieje. Samych siebie nie znają; są tylko przedmiotem rozumienia i znawstwa dla drugich.

Pisarze dziejów krajowych wspierają, mocują tę władzę, za której osłabieniem lub ustaniem umysł publiczny mógłby przyjść ku obłąkaniu. Przełożyć przed oczy narodu powieść zawierającą wszystkie jego dzieje, nie jestże to ocucić jego pamięć, żeby się we własnym minionym jestestwie poczuł i zrozumiał? Historia liczy wszystkie odetchnienia i ledwo nie z każdego uderzenia pulsu w życiu narodu zdaje sprawę potomnym czasom. Nauka to poważna, dostojna, wzbudzając i zasilając nigdy nie wygasłe uczucie przeszłego bytu dalej jeszcze takowe rozszerza w narodzie. Historię piszą spółcześni z podań, z wieści i powiastek, z tego, na co sami własnymi oczyma patrzyli. Każdy wiek miał swoich kronikarzy, swoich latopisców, którzy to wszystko, co się za ich dni działo czy w powodnym, czy przeciwnym szczęściu, przekazywali bądź pismem, bądź także tylko ustnym podaniem. Z tych przekazów tworzą się następnie historyczne materiały, a z nich - za staraniem późniejszych zbieraczy, krytyków i pisarzy umiejętnych - ogólna powstaje dziejów ojczystych osnowa. Spółczesna historia każdego wieku świadczy: jako s i ę naród w obecnym jestestwie swoim rozumiał, jak uważał i pojmował to jestestwo? Wszystkie zaś dzieje od najdawniejszych czasów do dnia dzisiejszego są, a raczej powinny być, zebraniem w treść jedną szykownie, umiejętnie, porządnie rozwinioną tych cząstkowych świadectw, tych ułamkowych, przemijających uznawań. Stąd jak z wątku potrzeba wyciągnąć nić historycznej powieści, zawierającej sumę wszystkich minionych momentów życia. Zachodzi więc pytanie: czy mamy w literaturze polskiej takie dzieło ojczystej poświęcone pamięci? Taką powieść od najdawniejszych czasów do dni naszych? Powieść jednej treści, tchnącą jednym duchem, ułożoną i skreśloną przez jednego pisarza? Albo, co na jedno wychodzi: czy pojęliśmy wszystkie minione narodowego jestestwa chwile? I czy się teraz w tym minionym jestestwie uznajemy? Jakaż jest pamięć nasza? ¹ - Nauki, jak z wszelką historią, tak i polską związek mające, np. geografia, statystyka, numizmatyka, chronologia itd.. przyczyniają się ku wyjaśnieniu ojczystych dziejów, a tym samym ułatwiają dostateczniejsze rozwikłanie owego pojęcia i rozumienia siebie w przeszłości, takowe w publicznym mocując umyśle. Pod tym tylko względem zasługują na uwagę. Jakiż jest stan tych wiadomości w polskiej literaturze?

Naród polski po wszystkie czasy swego związku społecznego zachodził w historią Europy, przeto powinien znać swoje zewnętrzne stosunki i rozumieć siebie w spólnym jestestwie z ościennymi, postronnymi, dalekimi ludami. Przełożyć przed oczy ziomków powieść, zamykającą dzieła i sprawy wszystkich ludów, z którymi zostawali w związkach pośrednich, bezpośrednich, bliskich, dalekich i najdalszych, nie jestże to rozszerzyć ich uznanie we własnym, tak minionym, jako i obecnym jestestwie? Ziemiokrąg tym się ogarnia rozszerzeniem. Historia powszechna rozgałęzienie jest szczególnej; jest to wielkie koło mniejszego koła, a obadwa za siebie zachodzą. - Toż samo o jednym rozumiejmy człowieku, co ze względu całego narodu. Kto nie jest obywatelem kraju, czyli innymi słowy: kto będąc osobą, jednostką nie pojmuje się zarazem w pospolitej rzeczy, w związku społecznym, tego uznanie we własnym jestestwie ani godziwe, ani doskonałe być nie może. Prawdziwe obywatelstwo nie co innego jest, tylko rozszerzenie osoby, rozprzestrzenienie indywidualnej jednostki. Tak samo naród cały, we własnej tylko i nierozdzielnej uznający się egzystencji, byłby jako obwarowana i ze wszech stron zamknięta monada, która samej siebie jeszcze nie pojmuje i nie rozumie; Żeby się dobrze pojąć, potrzeba znać drugich i z nimi zostawać w ciągłych stosunkach. Wtenczas tylko, kiedy jedno stawi się przeciwko drugiemu, i to, i tamto pojmuje siebie. - ("Ja" stawi się przeciwko "nie-ja"). - Historia powszechna jest rozszerzenie narodowej jednostki, ojczystego "ja" za obręb przestrzeni pewnymi granicami określonej. - Tak pojmuję powszechne dzieje rodu ludzkiego. Rozwinę to pojęcie. - Poważanie starodawnych obyczajów, pamięć tkliwa i czuła na zasługi przodków, wdzięczność za dobro przekazane nieskazitelną cnót i przewag sławnych puścizną - toż wzniosły duch rodzinny w rodzinnej osiadłości, a przede wszystkim duch braterskiej zgody, którym się statecznie dobrane utrzymywały związki; duch spólny, mocny, niezłomny, żadną nieprzezwyciężony przeszkodą, który sprawował, że każdy członek to bractwa, to zgromadzenia nieraz z wspaniałomyślnym poświęceniem własnej korzyści służył pospolitej rzeczy, tej potrzebie we wszelkim przypadku rad dogadzał z całej duszy swojej i z całego serca, dzieląc zarówno szczęście i niedolę, równym znosząc umysłem smutek i pociechę, zarobek i stratę: otóż treść we wszelkim narodzie otartym z dzikości i barbarzyństwa, wywijających się z składu społecznego dziejów ojczystych i wspomnień. W tym uczuciu zawarta historia krajowa. Ale my większego jeszcze potrzebujemy zakresu; rozprzestrzenić się musimy w człowieczeństwie. Powinniśmy przyjść do uznania siebie w ogólnym jestestwie rodu ludzkiego. Gdzie to wyobrażenie nie jest rozwinione (tak, iżby każdy z nas w wysokim rozumieniu chrześcijaństwa poczytywał, uznawał siebie za członka jednej rodziny świata), tam ludzie zostają w pewnych tylko masach, granicach, stanach. A najpierwej człowiek jest w domu; jest patriarchą swej rodziny. Potem jest w cechu, w bractwie, w stronnictwie, pod którego chorągwią żołd wiedzie, którego znaki i godła nosi na sobie. Coraz rozszerza się jego zakres. Dalej jest w stanie, w klasie osobne mającej prerogatywy, przywileje; dalej jeszcze jest synem ojczyzny, a w końcu stać się musi całego świata obywatelem. Ten postęp konieczny i nieodzowny. Tego postępu świadectwem i nauką: historia powszechna rodu ludzkiego. - Czy mamy w polskiej literaturze taką naukę? Dzieło poświęcone tak ważnemu przedmiotowi? - Lecz tego, co się rzekło o historii powszechnej, niechaj nikt opacznym wykładem nie naciąga na to rozumienie, jakobym najwyższe dobro cywilizacji zasadzał na zatarciu wszelkich śladów różnicy między narodami i niejako ostateczny kres o-światy ustanawiał w potłumieniu miłości ojczyzny itd. Dalekie jest ode mnie to mylne mniemanie;- prawdziwa bowiem cywilizacja, jak sądzę, rozszerza indywidualność każdego narodu, ale jej nie zaciera i nie podkopuje; zbliża ludy ku sobie, ale ich na jednogniezdne nie zbija plemię; osłabia uprzedzenia trzymające narody w rozdziale nienawiści, szkodliwej wzajemnemu ich pożytkowi, ale każdemu pozwala zostawać i rozpleniać się w pewnej mierze, opisanej właściwością obyczaju, ducha i innych okoliczności. Tylko fałszywa cywilizacja, tylko poniżający godność człowieka mechanizm pojęć i mechanizm myślenia, o którym we wstępie wspomniałem, zaciera pierwotne cechy znamionujące istotę narodu w rodzinnej osiadłości. Można być dobrym ojcem własnej rodziny i pożytecznym członkiem pewnego stanu, można być dobrym obywatelem kraju, lecz zarazem te wszystkie uczucia i względy można, a nawet trzeba połączyć 'wyobrażeniem i uczuciem godności rodu ludzkiego, z tym nareszcie przekonaniem, że wszyscy ludzie bracia są nasi, a ziemia dana nam wszystkim w osiadłość, abyśmy jedną wielką składali rodzinę. - Rozszerzenie ojczystego, rodowitego "ja", rozumienie się w jestestwie drugich, ogarnie-nie wszystkiego rodu ludzkiego we wszystkich czasach tą ognistą miłością, która z nieba na ziemię zstąpiła - ten kres ostateczny chrześcijańskiej kultury, ten, nie inny, przedmiot historii powszechnej. - Szczególna historia jednego narodu wtenczas dopiero staje się umiejętnością, kiedy ją rozwiniemy w powszechnej osnowie dziejów rodu ludzkiego. (Ojczyste ja stawić należy przeciw innym narodom; dopiero wtenczas dobrze pojęte będzie).

Poty o historii. - Z tej samej zasady łatwo wywieść początek i osnowę, rzecz i kształt każdej innej umiejętności. Wszystkie z jednego źródła, jak promienie ze środka ogniska, wynikają. Wiedzieć, że jesteśmy, jest to niemal wszystko umieć; w tym treść wszystkiego. Kto zna myśl swoje, zna to wszystko, co myślą myśleć i ogarnąć zdoła. Umiejętność rozwija uczucie naszego bytu, co się także do narodu ściąga. Kiedy przychodzimy do uznania samych siebie, wtenczas zaczynamy się rozszerzać w naszym jestestwie i niejako samych siebie pomnażać. Nasze ja, że tak powiem, rozpromienia się, rozprasza, niknie. - Jest jakieś drzewo, wspomniane przez jednego z pisarzy kościelnych ², które wtenczas zielenieje, kiedy je okrzesują; drzewo to idzie w zapasy z żelazem, śmiercią żyje, krzewi się wycięciem; gdy go już nie masz, wtenczas rośnie.

Umiejętność, jeśli w to pilniej wejrzymy, nie co innego jest, tylko ten postęp od naszej indywidualnej jednostki, od ja do wszechrzeczy jestestwa. Tym sposobem przez pojęcie, czyli przez "jęcie umem w umie" (umiejętnością), to odzyskujemy, cośmy stracili przez pierwotne wyosobienie, wydzielenie się z wszechrzeczy związku. Rozjaśnię tę myśl. Kiedy człowiek rzekł do samego siebie "ja", natenczas z łona się natury, z idei wszystko ogarniającej wyłonił; wtenczas natura stała się dla niego przedmiotem. Odtąd przestał być w n i ej, w jej łonie, a zaczął być za jej okresem, bo ją mógł uważać i na nią patrzyć. Tym kształtem wszystkie się zmieniły stosunki człowieka z przyrodzeniem. Pierwej był w naturze; teraz ją umiejętnością rozumie. Pierwej był w związku i porządku ogólnym; teraz tylko ten związek i porządek pojmuje. Owo niegdyś ścisłe, mocne powinowactwo z przyrodzeniem (takie samo, jakie spaja płód jeszcze nie rozwikłany w łonie macierzyńskim z życiem rodzicielki) odzyskaliśmy po części przez pojęcie, objęcie, aktem woli i umu. Odbiegłszy od natury, teraz się ku niej zbliżamy po szczeblach refleksji i poznawań. Zbliżać się tym sposobem do natury nie jestże to ją pojmować, umieć, czyli przez u m wyrozumieć?

Taki początek i ten kres umiejętności przyrodzenia. Wiele na zgłębieniu tej myśli zależy.

Nauki naturalne w tym tylko oświecić nas mogą: jaki związek zachodzi między nami a rzeczami pod zmysły nasze podpadającymi? Czyli innymi słowy: "między tym co jest, i tego że jest, nie wie" - a "tym co jest, i to wie". - Między naturą zewnętrzną i człowiekiem.

Powiedziałem, że sami dla siebie stajemy się przedmiotem, a zatem nie od razu przychodzimy do tego punktu, ale powoli, z czasem, w czasie. W miarę tego, jak sami dla siebie stajemy się przedmiotem, staje się także przedmiotem dla nas zewnętrzna, widoma natura. Staje się!! To dzielne, mocne, rzecz najdokładniej malujące i opisujące wyrażenie naszej filozoficznej polszczyzny zawiera metodę i tryb postępowania w umiejętności przyrodzenia. Ponieważ sami dla siebie stajemy się przedmiotem wewnętrznej wiedzy, zatem to nasze ja musi być skutkiem poprzednich wewnętrznych działań. Jest produktem, wypadkiem, rezultatem ruchu... Pierwej trzeba poznać siebie, dopiero potem naturę poznać można.

Jak siebie samych od razu nie poznajemy, tak i tego, co się zewnątrz nas dzieje, od razu poznać nie możemy; tym bardziej że to, co się zewnątrz nas dzieje, w ustawnym jest ruchu, że z przyczyn bezprzestannie rodzą się skutki, a każdy skutek następnego skutku jest przyczyną itd.

Natura działa bezprzestannie; wszystko, co zewnątrz nas postrzegamy, dzieje się, staje się, albo stało się, czyli przyszło do skutku przez działanie. Każde jawisko w przyrodzeniu, każde faktum jest sumą poprzednich operacji. A tak, ponieważ rzecz, osnowa, przedmiot umiejętności przyrodzenia jest w ruchu, ponieważ natura jest w ruchu (naturans), cóż z tego wynika? Oto że i środek pojmowania, zbliżania się do natury także ruchomy być powinien. Tym środkiem jest umiejętność. A zatem umiejętność natury ma być ruchoma.

Wszystko staje się, wszystko się w prawej rozwija umiejętności. Ruch jest jej cechą. Na tym zależy metoda nauki. Rzeczy zewnętrzne dla nas nie egzystują; nic o nich nie wiemy, póki się o tym, że są, nie przekonamy. O egzystencji przedmiotów zewnętrznych przekonywamy się tylko umiejętnością, czyli przez jęcie umem w umie, czyli przez rozumowanie. Rozumowania te odkrywają nam byt rzeczy pod zmysły nasze podpadających. Myślą sporządzamy sobie świat zewnętrzny. Rozumując budujemy gmach przyrodzenia i wszystkie ukazujące się w tym gmachu jawiska. Prawdziwy naturalista to, co widzi przed sobą, nie bierze, nie uważa tak, jako jest, ale jako się stało; prawdziwy filozof, badacz przyrodzenia jest architektem natury! Z jego umiejętnością zarazem powstaje przedmiot umiejętności. Rzecz wnętrzna, osnowa rodzi się razem z formą nauki. To jest: rodzi się w jego myśli, w poznawaniu, w uznawaniu się jego w naturze. Nie masz dla niego ani materii, ani światła, ani elektryczności, ani magnetyzmu. Nie masz dla niego żadnego kształtu, żadnej postaci. Do tego wszystkiego przychodzi przez naukę, przez dialektykę; przez ciąg stopniowy twierdzeń i nieprzerwane następstwo myśli. Dla takiego badacza przyrodzenia natura nie jest naturata, czyli objawiona, ale objawiająca się, jawiąca - naturans.

Wszystko się w prawdziwej staje umiejętności! Tę prawdę miejmy zawsze we względzie. Los nauk przyrodzonych na tym zależy. Umiejętność, gdzie się wszystko staje, wychodzi z najpierwszych początków, zaczyna od punktu genetycznego. Badacz przyrodzenia, poświęcający się takiej umiejętności, staje myślą w pierwotnej epoce natury i następne jej wieki historycznym przebiega porządkiem... Pismo przyrównywa umiejętność, wiedzę, wiadomość ³ do drzewa. Wielkie w tym rozumienie!! Jako i w innym porównaniu z ziarnem gorczycznym, które- wedle wyrazów Pana - tak wielką łozę puszcza, że się i ptacy na niej chowają. Rzeczywiście, w rozwijaniu się ziarna, w kiełkowaniu nasion, w pędzie drzewa strzelającego w wysokość do błękitu, jest coś, co genetyczną, rodzajową własność prawdziwej wyobraża umiejętności. Jej duch ten sam, ta sama rzecz, ten tryb postępowania. Takim samym rozrasta się kształtem drzewo wiadomości człowieka, tym bardziej narodu, jakby z pnia, który swe korzenie głęboko i szeroko rozpostarł w wiedzy wewnątrz obróconej jestestwa, byt i istotę swoje uznawającego. Rozrasta się, dzieli, rozplata na coraz liczniejsze, na tysiączne konary, gałęzie, których korona buja wysoko w powietrzu, a kwiat i liście, pieściwym wiosny rozzielenione tchnieniem i zarannej rosy kroplami, i balsamiczną wonią, wszystek ziemiokrąg od końca do końca świata ocieniają. Człowiek rozkazuje naturze umiejętnością, ale naturze żywej, ruchomej, ale żywą, ruchomą umiejętnością!! Tak jest! Nie masz martwej nauki. Każda jest, każda powinna być owocem drzewa wiadomości, drzewa życia. Wszystko się rozplata i splata w naturze, wszystko rozwija i porusza. We własnym uznając się jestestwie, uznajemy się także we wszechrzeczy jestestwie i w tym się coraz bardziej rozszerzamy, rozpraszamy, nikniemy. Jednostka nasza w ogóle niknie i nawzajem ogół w sobie mieści. Albowiem w myśli naszej cała się odbija natura; ta myśl służy jej jako głos słowu i jest jej pojęciem; jest częścią przyrodzenia, jest duchem świata. Z tej przyczyny myśl ludzką nazwałem strojnym, dźwięcznym akordem, brzmiącym zgodnością wszystkich razem pierwotnych sylab rozrzuconych w przyrodzeniu. ⁴ - Zebrać te sylaby, żeby całe słowo złożyły, i umieć przeczytać to słowo: otóż umiejętność natury!... Czy mamy taką umiejętność w polskiej literaturze? Czy uważaliśmy naukę z tego punktu i czy ją u nas w tym sposobie ukształcono, rozszerzono?

Pytania takie są to pozycje, które się same rozwiązują przez określanie coraz ściślejsze i stawianie głównego zagadnienia w coraz innym świetle. Wywodzić początek jakiejkolwiek nauki z teorii uznania, w systemie literatury uważanej ze względu refleksji narodu, jest to opisywać sferę tej nauki i zarazem rozwijać jej treść, osnowę. Czyli innymi słowy: jednym ustanawiać zawodem, niejako jednym tchnieniem, rzecz i kształt umiejętności. Podług tego, co się wyżej rzekło, filozoficzna umiejętność natury z nas samych wyciągniona i genetyczna, ruchoma być powinna. Jestże taka polska umiejętność? Co potem będę się starał roztrząsnąć w części pisma mojego poświęconej umiejętnościom w Polszcze. Na teraz, dla rozjaśnienia ogólniejszego widoku, pod który podciągnąć przedsięwziąłem literaturę, ojczystą, niechaj mi wolno będzie powiedzieć, co następuje:

Krytyka literacka, w wyrokach swoich omylna i płocha (jeżeli tylko tym wyrazem nie obrażę jej stronników), przez długi czas w piśmiennictwie polskim rozwinienie i postęp wyobrażeń estetycznych tamowała szkodząc rzeczywiście poezji i sztuce, toż ukracając moc talentu niepotrzebnym powściąganiem. Ta krytyka przez inną krytykę, śmielszą, zachęcającą i ośmielającą, nieraz zuchwałą, uprzątającą wszystkie uboczne względy, ale może silniej popierającą zdanie swoje i widzącą rzeczy z wielu stron, zawojowana, że tak powiem, została; odtąd historyczne tylko miejsce w naszej literaturze zajmuje. Ta jest pierwsza opinia, którą bym rad umocował w przekonaniu czytelnika. Druga zaś jest ta, że przez empiryzm i wyłączną, niemal fanatyczną wiarę w doświadczenie, którą za naszych czasów najbieglejsi pisarze polscy rozszerzali i pomnażali, skamieniała umiejętność w polskiej literaturze. Dotąd tkwi to złe w umysłach naszych; nie masz go ani w języku, ani w usposobieniach, ani w charakterze polskiego narodu, ale jest to skutek zawziętego mniemania, skutek powagi i mistrzostwa ludzi wielce zasłużonych, których atoli dobre chęci i obywatelstwo wyżej zapewne trzeba cenić niżeli naukę; aczkolwiek i w tym okazałą, rzecz z innych względów uważając, zajaśnieli biegłością w swoim czasie, podług swego rozumienia. Ten jest ogólny widok, niejako status quo co do krytyki estetycznej i co do umiejętności, a szczególniej nauk przyrodzonych w polskiej literaturze. Pytam się tedy: czy nie czas uprzątnąć tę ostatnią przeszkodę? - Co do ogólnego usposobienia w kraju naszym ze względu umiejętności, co do przyjętego u nas trybu postępowania w tej mierze po szkołach i wyższych instytutach naukowych, zdaniem moim (którego jednak nikomu nie narzucam), jeszcze się to usposobienie nie rozwikłało i nie wzmogło. Z tej niwy jeszcześmy dojrzałego nie zebrali plonu. Czemuż to przypisać? Twarde zdają się być te słowa; mniemam jednak, że konsekwencja w rozumowaniu nikogo zastraszać nie powinna. Podług zasad i pojęć moich, które następnie będę się starał jaśniej, wyłożyć, żadnej w Polszcze nie mamy teraz ścisłej umiejętności. Wyraz ten nawet na wspak bierzemy, tytułując częstokroć ścisłą umiejętnością z obcych języków tłumaczone traktaty, żadnego wewnątrz ujęcia nie mające ani takiej mocy, która by się rozchwiać nie mogła. Wielka to rzecz i bardzo wspaniała umiejętność! Niesłuszne też, szczególniej ze względu nauk przyrodzonych, rozszerzyło się mniemanie: jakoby tylko domowej potrzebie służyć powinny i dogadzać społecznemu pożytkowi. Zdaje się nam, że te nauki na to tylko są wymyślone, aby podawały sposobność ciągnienia jak największych korzyści z tych sił, którymi działa przyrodzenie, z tych własności, którymi tak hojnie wszystkie uposażyło jestestwa. A co do trybu postępowania i metody naukowej rozumienie jest takie: że wszystko na doświadczeniu zależy; że teorie układać trzeba podług postrzeżeń i wiadomości czerpanych z doświadczenia, a gdy się co odmieni w doświadczeniu, gdy nowe wypadki przekształcą postać nauki, natenczas nową stworzyć teorię. Ale ten widok daleki od szczerej istoty umiejętności. Cóż, proszę, za skutki wyniknęły u nas z tak opacznego sądu? Oto, żeśmy w tym wielkim zawodzie nic swego, nic nam własnego nie wymyślili prócz dobrego polskiego wykładu i stylu w rzeczach naukowych; luźne bowiem, przygodne wynalazki, urywkowe pomysły, nader chlubne dla szczególnych uczonych poświęcających się umiejętnościom, głośnej chwały za dni naszych narodowi nie zjednały. Umiejętność polska skądinąd przeszczepiona, że tak powiem, żywcem wzięta. Rzeczy około siebie cudzym pojmujemy rozumem w ojczyźnie Kopernika i Witeliona. Cudze w laboratoriach naszych powtarzamy doświadczenia. Mechanizm opanował umysły. Układy oddzielnych nauk odmieniają się przed oczyma naszymi w słowniki technicznych wyrazów i technicznych manipulacji; coraz więcej mnoży się szczegółów nie powiązanych myślą ogólną; żadnej prawie teorii, żadnego systematu, żadnej całości organicznej. Rutyna jest w polskiej nauce! Ale to się dłużej żadną miarą ostać nie może. Co Jan Nepomucen Kamiński wyrzekł o filozofii: że jej zewnątrz nikt nie nabędzie, toż o każdej trzymajmy umiejętności, a tym samym i o naukach przyrodzonych. Obcy nabytek niechaj je wzbogaca, wspomaga, ale na nim swojej nie zasadzajmy iścizny. Wszędzie wprawdzie jednaka natura i te same prawa, podług których działa, tworzy; ale nie wszędzie jednaki sposób pojmowania tego i tłumaczenia. W tym się właściwość każdego niemal oświeceńszego wybija narodu. Z tego względu co innego we Francji, co innego w Niemczech, co innego w Anglii. Tę same rzecz inaczej pojmuje Thenard i Biot, inaczej Berzeliusz, inaczej Szubert, Oken, Steffens. Z tych odmiennych względów i widoków, z tego rozmaitego sposobu rozumienia natury i tłumaczenia jej fenomenów, toż ogólniejszego systematu, wykształca się różnolicowa postać umiejętności. Z tych ciągłych, własną pracą, własnymi nabytkami i odkryciami doskonalonych poszukiwań rodzi się historia nauki. Ale uczeni, własną głową nie myślący, żadnego podobno miejsca w niej nie zajmą; chybaby się im dostało najpośledniejsze: tłumaczy, kompilatorów, naśladowców. Cóż stąd za chwała? Naukę trzeba mieć w sobie, w środku, i z nas samych, z jestestwa naszego wszelką wyciągnąć umiejętność. ⁵ Przełożyć co bądź z obcego języka na polski, jak się u nas pospolicie dzieje, nie jest to zbogacić literaturę uważaną z stanowiska refleksji narodu. Tym sposobem dogadza się tylko chwilowej potrzebie i mijającym względom, które wszakże bardzo ważne i naglące być mogą, czemu nikt nie przeczy. Nauka jakakolwiek, dobrze zrozumiana, pracowicie spolszczona i wyłożona, ma swoje wartość, taką, jaką mają romanse i powieści historyczne angielskie, włoskie lub francuskie, w polskich przekładach opisujące cudze stroje, zwyczaje itd. Nie dlatego to piszę, żebym chciał uwłaczać mężom wielce zasłużonym tak pod tym względem, jako i z wielu innych w naszym kraju, ale jedynie: że czas już zalecić tę rzecz obmyślaniu i gruntowniejszej ziomków rozwadze - czas wezwać filozofii z głębi ducha naszego i wysnuć ją z istoty naszego jestestwa, żeby upłodniła, ożywiła myśl, żeby wzbudziła zapał do częstszego pisania i gruntowniejszych rozumowań w rzeczach dotyczących umiejętności przyrodzonych. Niechaj się umiejętność polska z rodowitych nasion własną rozkrzewi dzielnością, własnym rozzieleni liściem i zakwitnie szeroko, bujnie wielkimi pomysłami. O to nieba prosić trzeba za przyłożeniem własnych starań.

Śmiałości mojej wybaczy, kto tę rzecz u nas, jaką jest teraz, i dalsze skutki widzi. Albo to wszystko, co powiedziałem ze względu literatury, że jest refleksją oświeconego narodu (a za taki naród polski z chlubą w sercu poczytuję), fałszem jest z istoty wytrawionym; albo, jeżeli mi w tym głównym i początkowym założeniu pisma mojego nikt oczywistej nieprawdy nie zada: każda umiejętność tak oryginalna, tak pierwotworna być musi jak poezja i poetyckie natchnienie. O to się wszystko rozbija; podług tej, silnie umocowanej zasady na prawdzie ducha i istoty bytu naszego, cenić potrzeba użyteczność umiejętności i czynione starania ludzi uczonych ku ich wykształceniu. Umiejętność nie jest rzeczą pamięci, ale największą jest sprawą i misterstwem ducha. Najpiękniejsze odkrycia winniśmy naukowemu entuzjazmowi i ledwo nie poetyckiej inspiracji - tej najwyższej filozofii geniuszu.

Z drugiej strony trudno nie przyznać: żeby dowcipne, zręczne przystosowanie nauk, obcym na cudzej niwie doskonalonych staraniem, do polskiego przemysłu, który rząd tak usilnie wspiera, nie miało sprawiać ważnych korzyści dla kraju. Nic nadto pewniejszego. Ale także przyznać potrzeba, przez samą sumienność loiczną i dialektyczną (niechaj mi wolno będzie wyrazić się tym może dziwnym, ale prawdziwym wysłowieniem), jakiej ściśle przestrzegać powinien, kto z położonych zasad rozumuje, że wyłączny ów wzgląd, który dotychczas rozciągaliśmy (mówię tu o ogóle) na samą nieledwie praktyczną, gospodarską użyteczność nauk przyrodzonych, ubliża ich godności. Daleko zacniejsza istota prawdziwej nauki, jako i prawdziwej piękności w sztuce. Przeznaczenie, cel, zawód rzetelnych umiejętności daleko wznioślejsze i wspanialsze. Uważajmy np. medycynę. Jak wielka użyteczność tej nauki! A jednak praktyka lekarska, choć lekarz niesie ulgę zwątlonemu zdrowiu bliźnich swoich, nie jest -jak sądzę - ostatecznym kresem jego umiejętności. Głównym jej zadaniem człowiek; a człowiek jest zebranie w treść i niejako suma wszystkiego w naturze. Słusznie przeto medycynę położyć by można na czele innych nauk przyrodzonych. Pojąć życie i śmierć, a raczej: rozstrzygnąć zagadkę życia i daleko zawilszą, mniej dla nas dostępną zagadkę skonu, otóż powołanie i główny zawód filozoficznego lekarza. Z tych założeń wywija się pasmo jego wielkiej nauki. Historyczna znajomość rozlicznych niemocy i środków leczenia, botanika, anatomia itd. stanowią tylko składowe części i niejako są jej materiałami. - Weźmiemy inny przykład. Matematyka, kałkuł i głębokie rachunki, wprowadzone do umiejętości przyrodzonych, czyż nie zdają się na kształt czasowania i spadkowania w gramatyce? Albo generałbasu w teorii kompozycji muzykalnej? Przypuśćmy, że ktoś, nauczywszy się wszystkich koniugacji i deklinacji obcej lub umarłej mowy, zechce, nic więcej nie umiejąc, czytać natychmiast dzieła, poemata w tym języku. I jednego słowa nie zrozumie, nie dopiero okresów rozciąglejszych, zawilszych toków, sztucznie przerzucanych wyrazów itd. A przecie nie jednemu zdawało się matematykowi, że zrozumiał styl i wysoką poezją natury! Jest duch w mowie ludzkiej; jest duch w muzyce, jest w przyrodzeniu. A tylko duchem do ducha przeniknąć można - tylko umiejętnością ducha, filozofią! - Inny jeszcze przykład wspiera zdanie moje. Nie dlatego zapewne uczymy się astronomii, żebyśmy po morzu bezpiecznie pływali (lubo ta nauka bardzo potrzebna żeglarzowi), ale żebyśmy poznawszy porządek tych gwiazd na niebie, ich biegi i obroty, toż układ ledwie nie całego świata, wznieśli się ku Temu, który to wszystko z niczego stworzył! Harmonia niebieskich sfer - duch astralny - gwiaździste idee: taki może ostatni kres astronomii, najspanialszej ze wszystkich umiejętności. Powiedziano o nauce człowieka, ze jest wielkie nic. Lecz za spojrzeniem w niebo i uważając to, czego nie wiemy, sprawiedliwiej rzec by można, że to bardzo małe i maleńkie nic. Gdy to wszystko razem ściślej roztrząśniemy, wziąwszy pod rozwagę te światy światów i te drogi mleczne, i te ogromy ogromów, pytam się: czyliż i po takiej próbie naszych zmysłów i rozumu trwać będziemy w zuchwałym uprzedzeniu, jakoby człowiek zdołał odgadnąć tajemnicę natury na drodze tych postrzeżeń ulotnych, tych krótkich doświadczeń, z których powstała jego wczorajsza i onegdajsza nauka, które codziennie prawie jej postać odmieniają, a które on zapewne w podniosłości swego serca nazwał umiejętnością przyrodzenia? Obserwacje z czterech tysięcy lat, zebrane w jedne całość, przekonały zaledwie astronomów, że ten ich punkt nieruchomy to słońce Kopernika i Herszla, razem z całym systemem słonecznym, razem ze wszystkimi gwiazdami, które oni stałymi zowią, poruszają się nie znanym nam obiegiem i dążą w nieznane strony!! A zatem są systemata systematów, kołowroty kołowrotów! Są zapewne inne słońca, które może po milionie lat następnych postrzeżeń i rachunków nazwiemy nieruchomymi, a których nieruchomość w okresie późniejszych jeszcze wieków znowu pokaże się wątpliwa. Kiedyż na koniec doprowadzi nas ta astronomia do punktu rzeczywiście nieruchomego, do prawdziwego słońca wszystkich razem światów w powszechnym systemie natury? - Czyż z tego jednego przykładu jawnie, jaśnie się nie pokazuje, że droga doświadczeń i obserwacji jest nieskończona? I że tym sposobem nigdy nie osiągniemy zamierzonego celu? Co skoro jest rzeczą niewątpliwą, któż weźmie za złe niektórym natura-listom, że odrzuciwszy te pozory, te świadectwa i omamienie zmysłów, w duchu swoim szukają innego środka pojęcia przyrodzenia? A nawet, że ku temu celowi wyzywają i niejako powabiają na harc twórczy, wielki, ale najburzliwszy element z skarbnicy naszego roztrzęsionego umysłu, tę fantazję, co jak prędkie błyśnienie świeci przez chwilę, ale także za prędkim ustaniem swoim, zadawszy niemoc oczom, czasem w gęstszą jeszcze ćmę nas pogrąża? - Największa moc rozumu w dzieleniu; przeciwnie fantazja części rozdzielone spaja w całość

i wszystko totalizuje.

Nie pożytek materialny, jaki z nauk odnosimy, ale samą prawdę, bez żadnego innego względu, uważać należy jako ostateczny kres, do którego wszystkie poznawania i wiadomości nasze zmierzają. Prawdą zaś jest zgodność wyobrażeń naszych z rzeczami, które sobie wyobrażamy; zgodność i tożsamość pojęć z tym, co pojmujemy - zgodność obiektu z subiektem. Jeżeli inna rzecz zewnętrzna, a inne wewnętrzne wyobrażenie tej rzeczy, natenczas wyobrażenie jest omylne, fałszywe. Cóż stąd wypada? Oto że kształt, czyli forma zewnętrzna nauki, odpowiadać powinna jej treści wewnętrznej, jej osnowie. Gdzie inna jest forma, czyli metoda nauki, a inna własność przedmiotu tej nauki; jeżeli np. rzecz nauki jest ruchoma, żywa, a metoda nieruchoma, martwa, jeżeli jedno drugiemu nie odpowiada i jedno z drugim nie rymuje, wtenczas nauka głosi fałsze, same brednie, nie przypadające do miary z rzeczą. Dawni i dzisiejsi retorowie utrzymują, że styl w pisaniu stosować trzeba do materii. Tak samo metodę nauki, jej tryb postępowania stosować trzeba do własności przedmiotu. Tu zachodzi tożsamość, analogia. - Jaki proces w naturze, taki i w umiejętności, której natura jest przedmiotem. Zważmy tedy: w naturze jest postęp ciągły i nieprzerwany od widomego do niewidomego - od materii do pojęcia. A zatem ten sam postęp być musi w rzeczywistej umiejętności przyrodzenia. Co skoro nie podpada zaprzeczeniu, pytam się: co za pewność z świadectwa zmysłów w sferze niewidomego, w krainie ducha, będącego częścią i ostatnią mocą, i najwyższą dzielnością natury? Wszystko zmierza w naturze i ku temu się odnosi, co żadną nie jest rzeczą, a tym samym przedmiotem rozbioru i analizy być nie może. A więc: na cóż się przyda analiza, gdzie się, że tak powiem, niczego palcem dotknąć nie możemy? Wniosek: godziż się doświadczenie uważać za jedyne źródło prawdy w umiejętności przyrodzonej, skoro jej ostateczne zagadnienia, ostateczne wypadki przez doświadczenie ani roztrząśnione, ani pojęte, ani sprawdzone być mogą? Jak to? Miałżeby być inny tryb postępowania w początkach nauki, a inny ku końcowi? Mieliżbyśmy zaczynać od doświadczeń w rzeczach pod zmysły podpadających, a kończyć na urojeniu w sferze ducha?... (Niechaj pierwej odpowie na te zapytania, ktokolwiek z autorem niniejszego pisma w tym względzie przedsięweźmie polemiczną rozprawę).

Tymi oto czasy, kiedy przemysł nie tylko dzisiejszą społeczność europejską, ale naukę i wszystkie najwyższe względy opanował, pierwsi filozofowie niemieccy, wznowieniem za dni naszych myśli starożytnej ułożenia powszechnego systematu natury, przywrócili moralną godność umiejętnościom przyrodzenia, jakiej najwięksi, najbieglejsi empirycy zeszłego wieku we Francji i w Anglii nie czuli i nie poznawali. Pierwsi Niemcy postrzegli: że natura nie dla samych tylko farbiarzów i garbarzów jest stworzona, ale także dla filozofów. Nowy organ pojmowania natury ukształcił się w Niemczech. Tam rozszerzyło się mniemanie, że umiejętność przyrodzenia dwojakich sług potrzebuje - jednych, co by z niej ciągnęli korzyść praktyczną, ekonomiczną, czyli tak zwanych empiryków; a drugich, co by ją staraniem swoim, bez żadnego innego względu, dla samej prawdy, dla filozofii doskonalili. - Śmiało rzec można: zły los wszędzie spotyka umiejętności przyrodzone, gdzie się nimi wyłącznie trudnią sami praktycy i matematycy, ci prawdziwi wspomożyciele i opatrzyciele nauk, którzy jednak rzadko kiedy przenikają do szczerej ich istoty, ponieważ im samym najczęściej nie dostaje ducha filozoficznego. Gardzą metafizyką i wyższą spekulacją w naukach przyrodzonych, to wszystko, czego doświadczeniem sprawdzić nie mogą, poczytując za romanse i poetyckie zmyślenia. Tym sposobem intelektualna, idealna strona natury zaniedbana i z granic pojęcia ludzkiego wyrzucona została. Tym sposobem zysk stał się miarą wartości wszelkich nowych odkryć, mniemań i wynalazków. Uważając tę opinię, to tylko zarzucić by można tym, co ją rozszerzyli: że czynią nad obowiązek i powinność swoją, że się wdają w rzeczy, które do nich nie należą; na koniec, że tego, co mówią i piszą, sami nie rozumieją. Empiryk trwający w tym mniemaniu, że prawda idzie tylko z doświadczenia, niechaj gorliwie odprawuje swe roboty w pracowni, niechaj czyni postrzeżenia, jakie chce, ale z swojego niechaj nie wychodzi zakresu i przed innymi nie osławia wszelkiej, która się z jego zasadami nie zgadza, filozoficzności. Zawodem jego jest natura objawiona (naturata), a zakresem filozofującego naturalisty jest natura objawiająca się (naturans}. Tamten uważa ją jako faktum, jako skutek, a ten jako siłę działającą; pierwszy w stanie, spoczynku i bezwładności, a drugi w stanie ruchu. Pierwszego nauka nie jest nauką; jest tylko zbiorem encyklopedycznym bardzo potrzebnych nauce, luźnych, szczegółowych wiadomostek; ostatniego umiejętność jest ruchoma, żywa itd. Obadwa użyteczni jednej sprawie służą; wszakże przydać należy, że nawet empiryzm, laboratoria i doświadczenie z użyczenia ducha filozoficznego (jak się to w Niemczech dzieje) pod wpływem teorii piękniejsze wydają owoce, co pokazuje historia nauk przyrodzonych. Nawet dowolne hipotezy i manipulacje empiryków godniejsze uważania, jeśli z tego źródła początek biorą. - Nareszcie i to także położyć godzi się, że w systemie oryginalnej literatury dział rzeczywistych umiejętności z działem innych pojęć, np. poetyckim, historycznym, artystowskim, filozoficznym, toż z życiem społecznym, potocznym, jedynie tylko przez filozofią natury za pośrednictwem tej ruchomej, żywej umiejętności w ściślejsze powinowactwo i związek organiczny wejść może. Gdzie (jak np. w Polszcze) sami empirycy uprawiają nauki przyrodzone, tam one żadnego wpływu nie wywierają na inne części literatury. Co innego w Niemczech! Tu artyści są naturalistami, jak np. Gete i Nowalis, a filozofowie natury najznamienitszymi historykami i estetykami, jak np. Gerres i Steffens. - Namawiać do pewnej uniwersalności pojęć i ducha nie jest to zapewne obcymi przykładami zawracać głowy rozsądnym ludziom w Polszcze.

Odrzuciwszy mnogie uprzedzenia we względzie estetycznym, inaczej teraz trzymamy o wartości tworów sztuki. Innym okiem, niżeli przed niewielą laty, patrzymy na usiłowania krajowych artystów. Opinia większości uległa w tej mierze wielkiej zmianie, jaką czas zrządził, jakiej wreszcie spółczesna po nas Europa wyciągała. Ale nie dosyć na tym. Śmiałym krokiem dalej jeszcze winniśmy postąpić: od gustu i imaginacji do myśli i rozumowań umiejętnych, od piękności w poezji i sztuce do prawdy w tej bogatej, spaniałej naturze, która nas otacza. Nie pojmujmy jej cudzym rozumieniem! Tego nigdy dostatecznie wypowiedzieć nie mogę: w umiejętności polskiej jest umarła natura (naturata), a taż sama umiejętność skamieniała, martwa. Tej nauki nie potępiam, owszem, przyznaję, że jest nieodbicie potrzebna, ale utrzymuję, że dla nas potrzeba także żywej życiem naszym umiejętności, takiej, jaką nas obdarzyć może filozofia naszego jestestwa, filozofia języka polskiego, wreszcie - że tak powiem - temperamentu i konstytucji narodowego geniuszu, narodowego ducha. Pojmujmy naturę, jako się objawia (naturam--naturantem), jako działa! A tego nigdy bez rodowitej filozofii nie dokażemy. Jak przed niewielą laty przesądy estetyczne stawiały nieprzełamaną przeszkodę rozwijaniu się ojczystych talentów w literaturze poetyckiej, tak samo na polu nauk i umiejętności szkoła materialistów i empiryków, nie rozświecona pochodnią krytyki, obwołująca wyłączność i doświadczenie za jedyne źródło prawdy, dotychmiast ogranicza w Polszcze władzę myśli i utrzymuje nasz rozum teoretyczny w pewnej opisanej mierze niby w więzieniu albo okowach. Wyrwawszy się z niemowlęctwa estetycznego, czyż na zawsze pozostać mamy w niemowlęctwie filozoficznym?

Nauka polska musi wyjść z tego obwinienia; na tym zależy realny postęp naszej literatury. Albowiem wiek nasz jest czasem emancypacji we wszelkim względzie.

Te są postrzeżenia co do umiejętności polskiej. Czyniłem je samą rzecz mając na uwadze, a nikogo z piszących u nas w materii naukowej.

Z kolei mówić teraz będę o piśmiennym sektarstwie w Polszcze. - Rzecz ta należy do ogólnego widoku dzisiejszej literatury naszej, która nie tylko jest w dziełach uczonych, w utworach artystów, ale także w opinii i dyspozycji powszechnej. Powinienem jednak uprzedzieć czytelnika, że odstąpiłem w tej mierze od zdania pospolitego, jakoby różnolicowe stronnictwa piśmienne, spory i roztyrki literackie miały co szkodzić oświeceniu. Od tego niektórzy wielkim się krzyżem żegnają. ⁶ Ja zaś przeciwnie sądzę, poczytując wszelkie niesnaski za zbawienne i pożyteczne.

Życie w każdym wyraża się rozniesieniu mniemań. Pierwszych tego śladów nie trzeba zacierać w literaturze; byłoby to źle zrozumianą miłością zgody i pokoju. Dualizm głównym wszystkiego warunkiem na tym świecie. Kiedy przed kilką laty nowe twory ojczystego dowcipu i nowe wyobrażenia teoretyczne poruszyły u nas dosyć zawiłą materią sprzeczek między stronnikami dwóch systematów, tak zwanego romantycznego i klasycznego, nikt naówczas nie zgadywał, co było istotną przyczyną tego nieporozumienia i jakie stąd korzyści urosną dla literatury polskiej. Przeciwnie, mniemano, jakoby ta dysputa opanowawszy niedoświadczone umysły, sprowadzić je miała z drogi wiodącej do prawdziwego światła, gustu i piękności. Przyszło nawet do tego, że ludzie w naukach okazale biegli, gorliwi o ich wzrost i powodzenie, młodzież szkolną odwieść chcieli od wszelkiego uczestnictwa w niesnaskach, które oświeceńszą publiczność Francji i Niemiec tak silnie zajmowały. Tymczasem w skutku się to oczywiście pokazuje, jak niepotrzebna była ich obawa. Teraz bowiem nic w tym wątpić nie mamy, że ów niepokój bardzo wiele dobrego zrządził w krajowym piśmiennictwie, ponieważ obudził ze snu lenistwa talenta i dowcipy, wychylił spod cienia rozmaite widoki przedmiotów estetycznych, i wyrwał na jaśnią nowsze, prawdziwsze opinie w tym względzie. Nareszcie, otarłszy z starych pleśni mnogie uprzedzenia, zniewolił nas do zabrania ściślejszej znajomości z pismami znakomitych literatów, którzy tę samą rzecz w obych językach roztrząsali.

Gdzie nie masz żadnego przeciwieństwa, tam nie masz ruchu. Wszystko z czymś innym wiedzie przeciwieństwo. A gra tych przeciwieństw sprawuje najpiękniejszy fenomen - fenomen życia! Niechaj kto pojmie, jeśli zechce, taką siłę, która by się w przestrzeni bez żadnego oporu niewstrzymaną rozwijała mocą! Każde siłę przeciwna powściąga siła, a tym samym czyni ją jeszcze dzielniejszą. Nic się nie ściągnie bez odpowiedniego rozciągnienia się tej samej chwili, ani się nic nie zwinie bez rozwinienia - i przeciwnie. Co bądź wywiąże się, rozwikła z istoty rzeczy, tak że ludzie głośno o tym prawią, piszą, toż natychmiast przeciwną w czym innym moc, własność zbudzi, potrąci, obrazi. Natenczas jedno walczy i wojuje z drugim, póki wątlejsze, słabsze mocniejszemu nie ulegnie. Lecz tylko przez krótką chwilę, która jak błysk przeminie, trwa ten stan przecięcia się i przeniknienia dwóch sił przeciwnych, albowiem natura nie cierpi nic statecznego, nic nie-ruchomego. W tym samym momencie nowy odskok, nowy wyskok i nowe siły z pozornej zgody i tożsamości na przeciwne strony, w przeciwnym kierunku rozniosą się, rozstrzelą.

To samo dzieje się w widomej naturze, jak pokazuje chemia i fizyka. Wszędzie ruch jest znakiem życia! Samo przyrodzenie wzbudza je siłami rozrywającymi, odpychającymi. Światło, ten atom niebieskich przestworów, rozbity na promienie, czyż nie wpływa na związki chemiczne i działań chemicznych nie wywiera? A rozszczepiony promień czyż oddzielnych nie maluje kolorów? - Ciepło, ten inny atom tak nieodzownie potrzebny do życia i wzrostu roślin, zwierząt, czyliż nie jest głównym działaczem wszystkich w naturze rozkładów i ową siłą, która by ten świat cały roztrzęsła, zburzyła mocą rozszerzalności swojej, mocą odpychania się na wszystkie stony, gdyby jej inne siły skupiające i przyciągające równie dzielnego nie stawiały oporu? - Toż samo postrzegamy w naturze niewidomej - w myśli ludzkiej, w naszym sercu, w naszej duszy. Historia na tym zasadza się dualizmie; wszystkie stosunki społeczne są grą tych przeciwieństw. Z tej to przyczyny nikt swej woli nie dogodzi bez odpowiedniego czyjejś innej woli odporu. Gdzie jakakolwiek usilność zmierza do celu w kierunku prostym, oznaczonym, tam niepochybnie przeciwne zbija ją i potłumia staranie. Stąd ruch, stąd postęp, stąd wyścig we wszystkich sprawach. Śmiech w rozpaczy jakże okropny! A smutek, kiedy się inni weselą, dotkliwszy niżeli w powszechnym rozżaleniu. Nadzieję bojaźń umacnia, krzepi; chęć do pracy wielkie podniecają trudności. Przez działanie i oddziaływanie, w akcji i reakcji wszystkie się wykształcają mniemania, wszystkie stronnictwa, wszystkie talenta.

Tę dynamikę widzę także w dzisiejszej literaturze polskiej, w naszym estetycznym sektarstwie. Dwie się opinie starły. W jednym z następnych rozdziałów pokażę, że u nas nie masz ani romantyków, ani klasyków, że te wyrazy brać potrzeba nie w tym rozumieniu, jakie się tu rozszerzyło, lecz wcale innym, a przynajmniej bardzo różnym od tego. Pod tymi tylko jakby zwierzchnimi znakami, rozprawialiśmy z sobą, ale w gruncie rzeczy szło o co innego, może i nie przypadającego do miary z tą materią. Cóżkolwiek bądź to dotąd trwające nieporozumienie jest niejako środkowym punktem i duszą piśmiennego sektarstwa w Polszcze. Rzecz dziwna i godna uważania! Od czasów kłótni Orzechowskiego z Stankarem i Modrzewskim żaden roztyrk piśmienny nie był u nas tak głośny. Żaden przedmiot literacki tyle piór nie zaprzątnął. Żadna waśń nie zrządziła takich skutków. Pod tym względem staliśmy się częścią europejskiej publiczności dziewiętnastego wieku. To samo bowiem odstępstwo od prawodawstwa apollinowego, toż odstrychnienie się od poetyckiej wiary, jakie zburzył spokojność na świecie literackim postronnych narodów, i u nas także od lat kilku szerzy się nie za szkolnymi ławami, ale co daleko więcej znaczy, w dobranym światlejszych towarzystwie i całą niemal Polskę od jednego końca do drugiego przebiega. W salonach, gdzie mało co przedtem popisywały się ulotne tylko dowcipy ulotniejszymi jeszcze błyskotkami, panuje teraz gust daleko prawdziwszy, nie samej tylko ogłady i zewnętrznej okrasy szukający; w mniemaniu powszechnym nawet gruntuje się i znawstwo, i rozsądek estetyczny. Taką zaś ma dziwną siłę, taką moc nieukróconą owa dysputa, że i ci, co żadnego wyobrażenia nie mają ani o klasyczności, ani o poezji romantycznej, chcieliby jednak należeć i w samej rzeczy należą do tej lub tamtej koterii literackiej. Więcej powiem: nie tylko należą przyjęciem nazwiska jednego z dwóch stonnictw, ale po wielokroć trafia się, że piszą, choć tego, o czym piszą, często sami dobrze nie rozumieją. Piszą źle, nie obeznawszy się pierwej z rzeczą. To prawda. Ale jednak piszą, rozprawiają, myślą. Czyli innymi słowy: uczą się i myśleć, i pisać, i rozprawiać. Częstokroć atoli zdarza się pod tym względem czytać bardzo dobrze pomyślane i wyłożone artykuły w naszych dziennikach periodycznych. Rzecz ta jest dosyć ogólna, oderwana, metafizyczna, przynajmniej kiedy ją przyłożymy do miary zwyczajnego pojęcia. Przeto, po odciągnieniu nazwisk i przedmiotu, można by uważać ów spór romantyków z klasykami jako pole ćwiczenia się w rozumowaniu, jako gimnastykę umysłową; a może jako przynętę i wab do wyższych rozpraw. Powtarzam raz jeszcze: literatura nie w samych tylko piśmiennych mieści się tworach, ale jest także w opinii publicznej. Stosunek tej do tamtej obojętny być nie może dla prawdziwego krytyka. ⁷ Nie sami tylko autorowie, ale i czytelnicy pomagają piśmiennictwu. Gdy podobne nieporozumienia, jak w systemie teraźniejszej literatury poetyckiej, zakłócą u nas spokojność we względzie filozofii i umiejętności, tak głuchą i tak wygodną ospałości lenistwa, natenczas może ostrząśniemy się z niemocy dialektycznej, jak po części zaczynamy wychodzić z krytycznego obskurantyzmu; wówczas spekulacyjne, metafizyczne, transcendentalne teorie, jakie daleka przezorność naszych uczonych klątwą obłożyła, otworzą nieznaną drogę młodzieży polskiej i myśl nieznaną potęgą działać zacznie.

Że starszyzna uczonej hierarchii polskiej krzywo, z urazą dotąd nie ukojoną, patrzyła na to rozerwanie jedności w rzeczach ojczystego Parnasu, wielorakie tego przyczyny naznaczyć można. Albowiem, nie sięgając baczniejszym rozmysłem zmiany, jakiej w sobie doznało na początku dziewiętnastego wieku powszechne niemal systema poetyckiej i kunsztownej literatury europejskiej, chciała pierwej spuścić na sąd głowy swojej i, jako się jej podobało, przyjąć albo odrzucić, co nie poszło z przygody, ale z osobnego zrządzenia, co koniecznie nastąpić musiało, co było wypadkiem ogólnej dążności i ogólnych usposobień. Przeto wszystkę chęć swoję, myśl i starania położyła była zrazu w obronie szkoły, wsławionej przez pisarzy francuskich tak we względzie praktycznym, jako i teoretycznym, którą osobliwie zaszczycały: długie powodzenie na świecie i nazwisko okazalsze jak właściwe albo zasłużone. Lecz nie tak to łatwo potłumiają się w narodzie usposobienia, choć niezupełnie rozwinione, i nie tak łatwo powszechniejsza dążność się wstrzymuje. - Mniemano natenczas, że tak zwana romantyczność jest tylko jednej lub kilku głów wymysłem, toż jakoby była szczególnym rodzajem poezji, jak np. bajka, satyra albo sielanka. Widziano w tym sam niesmak, samych upiorów, czary, samych duchów i nieboszczyków chodzących po świecie. Wyobrażenie literatury ledwo nie do samych romansów i wierszopisarstwa było u nas zacieśnione. Nikt jej nie uważał w związku z przeszłością, w związku z masą myśli i pojęć, którymi się istota narodu wyraża.. Wynaleziono nazwisko pięknej literatury ku rozrywce kobiet i beletrystów; a postawa tych trefnisiów w literaturze była, że tak powiem, jedwabna, nawet ich słowa były pieszczone. Oni mieli zemdloną mowę. Światlejsi rozumieli przez poezją kunsztowną tylko zabawę, igraszkę, cacko. I nic więcej! Z przyczyn naturalnych takie zdania w dzisiejszym czasie do miary już nie przypadały; nie mogły też ku sobie pociągnąć literackiej młodzieży. Tę jak gdzie indziej tak i u nas większa może umysłu giętkość, a żywsze bez wątpienia objęcie i nie stępione uczucia sposobniejszą czyniły ku prędkiemu wtajemniczeniu się w owo misterstwo niewidomego ducha, sprawcy wszelkich przeobrażeń w literaturze dzisiejszych ludów Europy, który jednym, ale pochmurnym wejrzeniem ośmielił geniusz poety, artysty, filozofa, podając im do ręku władzę nigdy przedtem nieznaną z takiej mocy, rozdzierając przed nimi zasłonę nigdy nie ukazanych dziwów w naturze, w sercu ludzkim, w przeszłości, we wszystkim, co ich otaczało! - Błyszczała ta nowość młodzieży polskiej tak nadobnie w dali, że tą razą ani rady, ani upominające przestrzeganie, ani nauka pomiaru nie włożyły na nią żadnego przymuszenia. W tym dziale narodu, zamykającym najpiękniejsze jego nadzieje, przyklaskiwano nowej Muzie, co nie wiedzieć skąd i nie wiedzieć z jakiego zrządzenia liczne, wspaniałe dary naokoło siebie rozdawać zaczęła to temu, to owemu, wedle swego upodobania. Jej uśmiech nie był z tego świata! Smutna, żałosna, polubiła to ustronie nad Wisłą, Wilią i Dnieprem i nasz ostry klimat, i nasze niebo pochmurne. W szacie ukazała się białej, a nikt nie wiedział, co to za jawisko. Nuciła różne pieśni, i górne, i gminne, na wysoką nutę i niską, pierwsze westchnienia swoje mieszając jakby z zarannego wiatru powiewem. Młodzieńcze tylko uniesienia wspanialszą jej cześć wymierzały; w poważniejszym kole wzruszano ramionami. Tu doznała albo niegościnnego przyjęcia, albo publicznej wzgardy, obelg. Każdy wiek cenią ludzie podług przeciwnych, wojujących z sobą ostateczności; lubo zresztą przyznać trzeba, że i to, co się w środku między nimi dzieje, godne także uważania, jeżeli nie pamięci. Jakożkolwiek bądź: gdzie tylko pokaże się coś nowego, niezgodnego z dawniejszym, już to pewnie z tej lub innej miary zburzoną, zepsutą oznacza równowagę. Sami prawie młodzi pisarze ten spór popierali, zasilali, wymyślając coraz nowe podniety i waby żartkim dowcipem swoim, trudnym ku ukróceniu, jeśli się raz w czymkolwiek rozżarzy; a kiedy który z starszych braci poważniejszym, uczonym ozwał się głosem, głos ten nikomu żadnego pożytku nie czynił, albowiem twarde były ich słowa i niewzględne. Jak z jednej, tak i z drugiej strony nic postąpić nie chciano. Jednym szła gra o zasłużone mistrzostwo nad opinią spółczesnych, a bardziej jeszcze o to, żeby jak najdłużej cieszyli się mirtową na skroniach opaską i wieńcami apollinowej chwały, jakby te zwiędnąć nie mogły; drudzy nadstawiali się przykładami, które zdobił wdzięk świeższych powabów, którym nadto zgodność z duchem czasu i wzniosłymi jego wyobrażeniami okrasy przysparzała.