ROZDZIAŁ TRZECI

Poeci. - Architektonika idealna w systemie poetyckiej literatury polskiej. - Porównanie tej literatury z rzymską za Augusta Cezara.

Prędzej to może, łatwiej trafi do przekonania wiciu czytelników moich, co się rzekło we dwóch pierwszych rozdziałach, niżeli to, co mam następnie powiedzieć o spółczesnych polskich poetach, sztukmistrzach. Słyszałem nieraz, jakoby się nie godziło pisać o żyjących. Dlaczego? Pisać a mówić, toć wszystko jedno, zdaniem moim. Niechaj tylko każdy tak pisze i mówi o swoim czasie, jakby żył cokolwiek później; o dawniejszych zaś czasach, jakby się patrzył na takowe, a pewnie nie zbłądzi. Szczególniej atoli: niechaj pisze wedle przekonania i rozumienia swego! - Praktyka jest kamieniem probierskim ledwo nie wszystkich mniemań teoretycznych. Jakimiż tworami podparli swoją teorię stronnicy literatury poetyckiej z czasów Stanisława Augusta? Wszelka wiara, nawet poetycka, cudami się rozszerza i pomnaża. Któż uwierzy prorokom bez natchnienia? Prawodawstwo estetyczne potrzebuje sankcji geniuszu. Gdzież są poetyckie dzieła klasyków? Któreż tak silnie zajęło umysły i tak silnie wpływa na opinię spółczesnych, żeby w tej mierze o lepszą iść mogło z celniejszymi tworami naszych romantyków? Gładkie, staranne przekłady z obcych języków, ustawne podwodzenie mowy ku wytworności smaku i delikatności wysłowienia nie przechylą sporu na stronę naśladowstwa. Czasy tych zalet może na zawsze przeminęły. Teraz trudniej niżeli przedtem dostać u nas poetyckiej, pisarskiej sławy: a zalecanki krotofilne niczyjego nie przerobią rozumienia. Zmężniało dzisiejsze pokolenie. Młodzież myśli, rozważa i w smak jej nie idą przymilenia lekkiej Muzy nadsekwańskiej, której kupny uśmiech, toż najznaczniejszy pokaz łaski od lat wielu w samej Francji staniały.

Wcale inaczej ma się rzecz co do tych poetów w literaturze ojczystej, których nie wiedzieć dlaczego romantykami nazwano. Ci własną usilnością, własnymi dziełami mocują, wspierają wyznawaną przez siebie teorią sztuki: jeżeli tylko poecie, sztukmistrzowi teoretyczne rezonowanie na co się przydać może! Ich młoda, poetycka literatura jednym oto żartkim skokiem daleką przestrzeń ubiegła - jak Alcyd dławiąc smoka w kolebce. Wyznaję to przed obliczem narodu z prawdziwą chlubą, z prawdziwym uczuciem dumy narodowej! - W tej, że tak powiem, wobec nas, przed naszymi oczami improwizowanej literaturze wyraża się duch dziejów krajowych, duch starej Polski. Jeszcze nie stanęła u kresu swego, ale ciągle naprzód postępuje.

Któryż twór położę na czele tego systematu nowych, świetnych tworów imaginacji?... Przede wszystkim oddajmy cześć umarłemu. Poświęćmy kilka słów cieniom poety, który za dni swoich tak był skromny i tak cichy - tak natchniony, a tak mało znany rodakom, spółziemianom. Urońmy łzę na jego grobowcu, bo wieszcz umarły jest patronem żywych.

Smutna powieść jego, jak dumy i śpiewy tego kraju, gdzie się urodził. Ofiara nieumiejętnej krytyki, co ją przed kilką laty na zapomnienie skazała! - Publiczność polska nie zna Marii Malczewskiego. Nie we wszystkich ręku znajduje się to poema. Nie rozkupiono malej liczby odbitych egzemplarzy. Przykład nieprawdy recenzentów godny pamięci. Maria Malczewskiego jest jednym z najśliczniejszych i największych utworów tegoczesnej literatury polskiej, mimo wielu niepoprawnych wierszy i twardego, jak się niektórym zdaje, wysłowienia - jakie ja przynajmniej, moim zdaniem, za zaletę poczytuję. - "Gdybyśmy tylko mieli Marię i Grażynę - rzekł Michał Grabowski w dzienniku Ordyńca - mielibyśmy już oryginalną literaturę." - Ten młody krytyk powiedział prawdę.

Napiszę o tej powieści, co długo w myślach miałem. - Działo się to na Ukrainie, podobno że za rządów Augusta III. Wojewoda, pan wielki, możny, bogaty, podniosłego serca, dumny z rodu i mienia, wysłał syna za granicę. Ten po drodze, przypadkiem czy z rozmysłu, wstąpił do domu mniej majętnego, lecz poczciwego szlachcica. Obaczył jego córkę. Wacław był młody: Maria była także młoda, piękna. Pokochał ją i z nią się ożenił. Ojcu, panu Wojewodzie, nie podobały się te śluby. Raziła arystokratę wielka, jak sądził, nierówność stanu, a prawdziwa imienia i dostatków. Przedsięwziął stargać święty węzeł, zrazu łagodną namową i upominaniem ojcowskim, a gdyby to nie pomogło, przemocą, gwałtem. Syn jednak żadną miarą nie chciał złamać poprzysiężonej wiary. Wojewoda, widząc jego stałość, rozkazał kozakom porwać Marię z domu jej ojca, Miecznika, i utopić w pobliskim stawie.

Ta jest osnowa powieści Malczewskiego. Poetycki obraz dziwnego zdarzenia! Konturowy zarys, wielki pomyślany, prosty, jak przyzwoicie biegłemu sztukmistrzowi. Wykonanie tego planu śmiałe; każdy zaś domyśleć się może, że przez wykonanie poematu nie rozumiem wierszy gładkich, potoczystych.

Co za widok stawia autor przed oczy nasze! I jak właściwym godłem z Jana Kochanowskiego zagaił początek pierwszej pieśni:

Wszystko się dziwnie plecie
Na tym tu biednym świecie.

A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić,
I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.

Rzeczywiście wszystko się w tej powieści splątało w gmatwaninę nieszczęścia nigdy nie odmotaną. Rzecz prosta i zawiła, naturalna i okropna, powszednia i głęboka jak przepaść. - Nie tak czyn krwawy, jako przyrządzenia mordercy wzbudzają zgrozę, kiedy przed odprawieniem swej roboty w skrytości myśli układa zabójstwo potajemnie, milczkiem, z tyłu godząc. Daleki zamach ledwo nie straszniejszy od samego uderzenia. Nie śmierć, ale droga do śmierci, ale kręte do tego ścieżki, manowce sieją postrach. Wikła się myśl ludzka w tym labiryncie. Natenczas złowieszcze przeczucie całą moc swoje odzyskuje na duszy naszej. To czajenie się, uprzedzające skutek, jest na kształt mroku, jest jako ciemna strona fantazji. Jakaś opona, czarny kir zalega wtedy przestrzeń niezmierzoną między daleką chęcią, zawartą jeszcze w sercu, i jej dopełnieniem, między wyciągnieniem ręki i zadaniem ostatniego, śmiertelnego ciosu. Północna godzina Szekspira! Rodzicielka wielkich, traicznych wrażeń! W tym mroku imaginacji, za tą mglistą zasłoną fantazji pojął Malczewski rzecz swego poematu. - Nie rozbieram krytycznie, kreślę tylko, co czułem, co mi się zdawało przy częstym odczytywaniu tej powieści.

Tajemnica osłania zamiary Wojewody. Jego samego prawie nie widać na scenie. Poeta stawia mordercę w głębi. Raz tylko jeden ukazał go w komnacie starego zamku. Tam jego myśl ukryta samotnie się żarzy. - Była noc; nie spał, chodził w jej ciemnościach. Duszna, wysoka komnata! Łatwo zgadnąć, dlaczego. - Otwiera okno - patrzy na swoje hufce, rozwinięte znaki, co się do nakazanej wyprawy zbierały. Rozwidniło się nad rankiem; słuchał budzącej trąby:

Prychają rącze konie, brzęczą w ruchu zbroje.

Szumią skrzydła husarzy chcą lecieć na boje.

Dla nich wstające słońce w różowej pościeli

Blaskiem złotych warkoczy widokres weseli

I, wznosząc świetne czoło, najpierwszym spojrzeniem

W lśniącej stali swe wdzięki postrzega z zdziwieniem;

Dla nich pachnący wietrzyk, co swój oddech świeży

Dmucha na włosy dziewic i pióra rycerzy;

Dla nich gwar małych ptasząt w żywej, słodkiej nucie,

Co z mokrych rosa dzióbków wyrywa uczucie;

Nie dla niego - on nie chciał na widoku zostać.

W niknących cieniach zamku zanurzył swą postać.

Jak te straszące mary, które bojaźń nasza
Widzi w bezsennej nocy - poranek rozprasza.

Świt różanej jutrzenki, zaranna jasność źle zapewne przypada do miary z farbą czarnej myśli. Nie mógł na widoku zostać! Któż inny, jeśli nie poeta z użyczenia i daru nieba, mógł pochwycić to przeciwieństwo, jakie zbrodnia wiedzie z światłem dziennym. Te szczególne rysy charakteryzują to, co zowiemy mądrością artysty. - Tatarzy pustoszyli wówczas Ukrainę. Wojewoda postanowił korzystać z tej okoliczności. Ale jak podejść syna, kochanka, męża Marii? Jak jej ojca oddalić z domu? Wysyła gońca z listem do Miecznika. Uprzejmymi słowy oznajmuje, że dawną urazę zatarł niepamięcią. Żałuje prawie za grzechy: synowę zaprasza do domu. Więcej jeszcze: "takiego szczęścia - pisze Wojewoda - syn mój niewart: niechaj w wojennej potrzebie dobija się pierwej chwały. Właśnie oto Tatarzy grasują w tych okolicach: niechaj walczy w obronie wdzięków swej żony." - Ale ani pół słowa prawdy nie było w tych cukrowych wyrazach. Blichtr tylko na omamienie starego. Owe hufce miały wstrzymać zapędy pogańskiej dziczy - miały oddalić Miecznika z cichego domku. Albowiem przeczuwał pan Wojewoda, że Miecznik tak ważnej sprawy nie poruczy niedoświadczonemu młokosowi. Przewidywał, że starzec, Polak, uniósłszy się rycerskim zapałem, zostawi Marią w domu - samą, bez pomocy, bez nadziei! Z takim pismem wyprawiwszy kozaka, tuli syna, z którym dotąd zostawał w rozdziale niechęci przez pamięć na dawniejszą zwadę, że woli jego nie chciał być posłuszny. Rozmawia z nim teraz łaskawie i pieści się z nim, jakby dla powetowania niezwykłą rodzicielskiej czułości szczodrotą najboleśniejszego ciosu, jaki nań wymierzył w zamyśle nieludzkiego okrucieństwa, depcącym wszystkie prawa i wszystkie zrywającym związki. Ja w tym prowadzeniu rzeczy, w tym wywikłaniu z początków treści poematu widzę najwyższe misterstwo albo - jak się zwykł wyrażać Kamiński - umnictwo Malczewskiego. Wojewoda dawał ucztę na zamku w wigilią zgonu Marii; do później nocy trwała ochota; libacje wina poprzedzić miały taniec tatarski - i spełnienie najstraszniejszej zbrodni. Malczewski powiada, że tego wieczoru "twarze ostre, malowane", portrety przodków Wojewody wiszące na ścianach komnat godowych:

Zdały się iskrzyć nieraz martwymi oczami

I śmiać się do pijących - i ruszać wąsami.

W tym nawet wierny charakterowi narodowemu! Odtąd Wojewoda na zawsze znika z sceny poematu. - Cóż Miecznik? Pod rosochatymi lipami domowej zagrody koił tymczasem, jako mógł, urazę we własnym sercu. Jego wejrzenie pochmurne; to dąsa się, to unosi burzliwością młodszych lat, "pełen niechęci, gniewu - a może i wzgardy!". Przewodzenie hucznego pana, niedola, miłość córki, jej wiek młody, bladość na jej licu, uczucie własnej godności, wszystko to boleśnie go dręczy. Wolałby "dźwigać więzy u brodacza Turka", wolałby umrzeć "w ciemnej turmie" niżeli spokojnie patrzeć "na te smutne śluby":

Alboż to naszej Polsce braknie na młodzieńcach.

Co to pannom umieją wyskoczyć w rumieńcach

I tak jak dawniej było - rycerskie kolano

Raz w życiu tylko ugiąć - po wianek, za wiano!

Nie, Mario! Nie trza wzdychać - twego nie obrażam:

Mężny jest i cnotliwy - wiesz, że go poważam,

Lecz mnie jego rodzica pycha niecierpliwi.

A kiedy łzami Marii swoje serce żywi.

Ha! toć i u mnie szabla nie czczym tylko blaskiem.

I mignie mu przed oczy święconym obrazkiem;

Taż to u naszej szlachty dawne przywileje.

Skrzesać ognia w pałasze, gdy przyjaźń ściemnieje.

Przyjaźń? A nasze hufy nie z sobą na sejmie;

A nasze veto krzyczy jeszcze i w rozejmie!

I gdyby kraju napaść, z Hetmanem umowy.

Nie rzuciły mnie wówczas Szwedowi na głowy.

l gdyby twoja matka (daj jej niebo, Panie!)

W swe rańtuchy nie skryła młodych serc kochanie,

A niewieścim w błyskotkach, tajemnicach smakiem

Nie zawarła tych związków z swych matron orszakiem -

Nigdy by w moje kopce wróg się nie mógł schować,

Anibym jego złości dozwolił grasować.

Bo cóż to ja zastałem? Żonę zmiotła kosa -

A córę - szczep jedyny - z łez polewa rosa!

Dla starej karabeli zbyt to wielkie dziwy

Znosić tak ciężkie razy, los tak obelżywy.

Alboż choć raz do serca me dziecię przytulił?

Alboż młodością - wdziękiem - choć raz się rozczulił?

Nie - od domu, imienia, ze wzgardą odgania

I teraz w Rzymie szuka ślubów rozwiązania!

O! co tak to najlepiej! i mnie to rozwiąże -

Wysunie raźna młodzież, i ja za nią zdążę;

Choć może mniejsi w liczbie, Boga w pomoc wezwą,

To w końcu tej tam waśni - dzwony się, odezwą!

Jakie rysy, jaki charakter, jakie wyrażenia! Malczewski podniósł do ideału historyczną postać. Idealizuje, cechą poetycką znaczy popularne wysłowienie - idealizuje wszystkie szczegóły, wszystkie zewnętrzne narodowe znaki w mowie, stroju. On pierwszy szatę polskiego szlachcica - żupan, kontusz, toż broń jego, kord, karabelę - do poetyckiej wzniósł godności ¹ i w poetyckim pokazał świetle. Nie Podstoli Krasickiego, jak mniemano, ale Miecznik Malczewskiego jest, zdaniem moim, tą poetycką figurą w literaturze naszej, która starego polskiego szlachcica wyobraża. Podstoli sensat, może gaduła; wreszcie jest tylko rolnikiem, gospodarzem. Ale Miecznik to rycerz-ziemianin! Już te czasy przeminęły: wszystko się około nas zmieniło. Co innego teraz mamy w myśli, w sercu, w staraniu. Jakże wielka zasługa poety! Postrzega w dali kształt historyczny - niknący, ledwo nie w nic się rozwiewający. Korzysta z chwili i nie daje się wniwecz obrócić pięknej pamiątce! Za sprawą jego, co przepadło w historii, nowe, poetyckie życie odzyskuje. Poezja drugim jest życia okresem, drugą koleją bytu. Jest tylko wyższą prawdą! Wszystko ziemianieje w powieści Malczewskiego.

Przybycie kozaka z listem Wojewody smutek Marii odmieniło w niespodzianą radość. Miecznik czyta i wydziwić się temu nie może! Opatrzność w tej chwili zsyła nań błyskawicę podejrzenia, ale ten promień dobroci Bożej, upominającej przestrzeganiem błędnego człowieka, żeby się miał na ostrożności, nagle ściemniał w sercu poczciwego szlachcica. Zdawało mu się, że Wojewoda jakieś matactwo, kabałę stroi. Lecz sędziwy Polak nie przenikał zdrady i nic znał jej krzywego podejścia z własnego doświadczenia. Zaufał słodkim wyrazom. Znikły natychmiast wszelka trwoga, wątpliwość! Serdecznie wita zięcia, który wkrótce zdążył z zbrojnym hufcem po przybyciu wspomnionego kozaka. Co żywo krząta się, bierze zbroję, rozdaje oręż ludziom, poleca Marii, żeby suto zastawiła stół na uczczenie gościa. "Nie szczędź korzeni, pieprzu, bobków, imbiru, cykaty, szafranu, bo ten piękny rycerz w bakaliach chowany. O winie sam pomyślę." - A tak kilka przynętnych wyrazów chytrości, jeden uśmiech na twarzy Marii, obecność Wacława - rozżalonego utuliły starca, zwojowały burzliwość skrzywdzonego ziemianina, natchnęły męstwem duszę rycerza, Polaka! Nie tak że było w istnej prawdzie? Nie szczeryż to obraz dawnych mieszkańców tej ziemi, kiedy przez tyle set lat na strażnicy Europy ustawnymi harcami z łupieskim pogaństwem własną odpierali piersią spustoszenie od chrześcijaństwa i cywilizacji? Oni zapalczywość jako charta zawsze mieli na smyczy, gdy wzywała spoina potrzeba, gniew i uniesienie zemsty porażając z łatwością, myślą i ciałem wychodząc z prywatnych niesnasek, Cała Polska, cała przeszłość nasza sztuką czarodziejską wzięła życie z rąk wielkiego artysty, autora tego poematu. Wszystko się tam zeszło: nieukrócona duma arystokracji, zdrożne możnowładztwo z staroświecką cnotą i uczciwą godnością szlachcica pod skromną strzechą słomianą, toż rycerskie męstwo i charakter światowy, po wszystkie czasy daleko słynny dziejów polskich wedle tego, żeśmy stawili dzielny odpór najazdom dziczy, która spustoszeniem oświacie europejskiej zagrażała.

Nie jestem rozbieraczem płodów cudzego dowcipu; kreślę tylko ogólnymi wyrazami obraz naszej dzisiejszej poetyckiej literatury, gdzie się znamienitym talentem, zaletnymi tworami i nadobnym misterstwem kilku pisarzy, ziomków naszych, jakby z wezwania wszystkich innych braci i spółziemian, jakby przez reprezentacją wyrażać zaczynają władze i siły powszechnego narodowego umysłu, jako to: zwierciadlana imaginacja, żywa i mocna fantazja, duch, natchnienie. Niemały to postęp od czasu, kiedyśmy najpierwej rzymskich, a potem francuskich naśladowali rymotwórców! Charakter, dążność, prędkie wywijanie się tego systematu z niemowlęctwa unoszą mnie chlubą ojczystego zaszczytu, aczkolwiek piętno rodowitości na dzisiejszej poezji naszej nie jest jeszcze tak ustalone, iżby o tym godziło się mówić z precyzją właściwą krytykom roztrząsającym systemata poetyckie zapadłych wieków. Nie strzymywałbym nawet tak długo uwagi czytelnika nad Marią Malczewskiego, gdyby mi nie szło o zadanie nieprawdy tej krytyce, która przed kilką laty, swawolnie szerząc się i brojąc w piśmiennictwie stołecznym, wspomnione dzieło w tak omylnym świetle ukazała publiczności. Przywróćmy cześć rzetelnej zasłudze, żeby nie powiedzieli następcy nasi, że talent genialny jako cień przeszedł koło nas, a słowa jego razem z dźwiękiem ulatując w powietrzu się rozproszyły. Malczewski był prawdziwym artystą. Rzecz swoje umiejętnie, rozważnie, głęboko, mądrze prowadzi. Rzuca rys za rysem, kształci, maluje; porządek, pasmo wzdarzeń wiąże w całość, wszystko usuwając sprzed oczu naszych, wszystko tym powiewnym, lekkim zasłaniając całunem, tą przeźroczystą astralną siatką, która się w poezji nigdy podobać nie przestanie. Tą ponętą mocnego uroku podbija, ciągnie ku sobie czytelnika. Powiedziałem już, w jakim świetle pojął i wykonał myśl swego poematu. Nie jest to brzask zaranny, ale zmierzch dnia chmurzącego się ku wieczorowi dzikiej, ponurej, melancholijnej fantazji. Stepowe pola, roztworzyste błonia Ukrainy godne były takiego poety! Kończy też obiedwie pieśni wyrazami:

I pusto, smutno, tęskno, jak gdy szczęście minie.

I pusto, smutno, tęskno w bujnej Ukrainie.

Czyn gwałtowny niewidoma odprawuje ręka. Gdy Wacław ruszył z Miecznikiem i zbrojną drużyną na harc tatarski, sama śliczna Maria bez straży została w opuszczonym domku. Któż utyskuje przed wrotami tej zagrody? Kto płacze na świat? - Anioł czy zły duch, czy człowiek? Poeta wprowadza tajemnicze jestestwo: daje mu ludzką postać, ale boleść jego, ale trwożne przeczucie, rozpacz na jego myśli nie są z tego świata. To zjawienie zdaje się być na kształt światełka świętego Elma, zwykle poprzedzającego rozerwanie nawalnej, gradowej burzy. Stary sługa rozmawiał z ową postacią: nic jednak nie rozumiał. Obróciwszy wzrok w inną stronę, postrzega maski, larwy zbliżające się w różnofarbnych strojach z wrzaskiem, krzykiem, śpiewem karnawałowej, zapustnej ochoty. Byli to wykonawcy krwawego zlecenia Wojewody. Pieśń ich dzika, liryczna, trwożna i pusta, okropna i wesoła, też same uczucia wzbudza w sercu naszym. Jest to najgenialniejszy pomysł poematu:

1

Czy znasz weneckie zapusty?

I w noc, i we dnie

Wesołe, szalone, przednie;

Maska twarz kryje, a kto się pyta

O sprawy czyje, tego przywita Wrzawa, śmiech pusty,

Żywo, radośnie.

Skrycie, miłośnie. Staruszek Doża, Arlekin młody,

Dziewczyna hoża szuka osłody;

Matrony, księża, oszusty -

Swobody;

A kryte łodzie

Czernią na wodzie;

Wrzawa, śmiech pusty:

Czy znasz weneckie zapusty?

2

My sobie jedziem kulikiem

I w noc, i we dnie, Wesołe, szalone, przednie;

Maska nas kryje - a kto chce wiedzieć,

Skąd my i czyje, to odpowiedzieć Śmiechem i krzykiem.

Szczera ochota

Otwiera wrota!

Bo Krakowianki i pielgrzym stary,

Żydzi, Cyganki uderzą w pary,

Wróżki, Diabli, nie oszusty. W puchary:

Lecim saniami;

I jadą z nami

Wrzawa, śmiech pusty.

Czy znasz ty polskie zapusty?

"Ale tu wejść nie można" - odpowiedział stary dworzanin, świadomy polskiego kulików obyczaju, nieraz może praktykowanego w domu Miecznika. "Teraz nie zapusty, pan Miecznik na Tatarach." Chciał wstrzymać śmiałych przychodźców, lecz na próżno. Jemu samemu zawróciło się w głowie, gdy te dziwne postacie. Cyganki, wróżki, diabły przed jego oczyma tańcować, skakać, pląsać zaczęły. Poeta mówi, że myśl tego starca także tańcowała. Puścił przeto maski do dworu - otworzył drzwi przed mordercami. - Zwycięski Wacław wraca w nocy do domu żony; teść został jeszcze na pobojowisku, żeby, jako mówił:

"dojrzeć objażdżki" - "a jutro, skoro świt, brzęknę wam na dobry dzień witanym kopytem". - Powrót Wacława jest jednym z najcudowniejszych ustępów tej zachwycającej, czarującej powieści:

Powstał z pośpiechem Wacław i dawnym zwyczajem

Uścisnął stara rękę; - co jemu nawzajem

Szorstkie, Ine, lecz szczere oddała ścisnienie;

I już bystry koń z jeźdźcem przesadza drzew cienie,

A stary Miecznik wziął się do zwykłych pacierzy.

O! jak ślicznie przez pole młody Wacław bieży!

Srebrny połysk na włosach, na piórach, a w zbroi

Twarz ogromna księżyca malutka się dwoi.

O! jak ślicznie wśród ciszy w naturze rozlanej

Lecieć z stęsknionym sercem do swojej kochanej!

I każdy przedmiot witać z przychylna pamięcią,

I wszystkie je wyścigać nieścignioną chęcią!

Wtedy to słodkie tony brzmiące przerywanie;

Śpiew słowika, szmer wody i żab skrzekotanie

W dzikiej, tęsknej i żywej, i tkliwej muzyce

Mówią ocknionym czuciom swoje tajemnice;

Wtedy to luby zapach, co z kwiatów ulata.

Lekkim tchnieniem rozkoszy mgłę nosków odmiata,

I dusza rozjaśniona, jakby wyjście miała

W niebiosa swego Twórcy, z kajdan swego ciała;

Wtedy matką natura - wszystko z człekiem dzieli

I wszystko się uśmiecha, i wszystko weseli;

Wtedy w schowanej szabli uraz zapomnienie.

W pysznym spojrzeniu - dobroć, w ustach - przebaczenie.

Ta noc, ten księżyc, to zwycięstwo nad Tatarami, to uściśnienie starego Miecznika, to dumanie w takiej porze, w takiej pewności czytelnika, że rycerz w domu trunę i pogrzeb zastanie - ileż w tym wszystkim smutku! Co tu żałości - a najbardziej ile efektu malarskiego, dramatycznego, poetyckiego!!

I lak to leciał Wacław - błogi, gdyby nagle

Piorun rozdarł w tej chwili jego życia żagle.

Boby nim wicher świata miotać nie był w sile,

Chybaby szumiał wściekły po zimnej mogile.

I tak to mijał stepy - lecz świetne marzenie,

Co nim ćmi dzieci ziemi szczęścia upojenie.

Oh! zbyt krótkie! Jak widmo staje przypomnienie

I budzi martwa przeszłość, i w wonne kotary

Szepczą dreszcz i niepokój zgromadzone mary.

"Tak ją mdłą, słabą widział; a wszak bez obrony

Więdnie pieszczotny powój - a wszak bez osłony

Nie trwa tu słodki owoc - i cóż, ledwo wrócił,

Ujrzał swój raj stracony i zaraz porzucił!

Dlaczego? dla czczej sławy, której blask nie waży

Jednego uśmiechnienia ukochanej twarzy.

Gdybyż przynajmniej w los swój wierzyć miał powody, Lecz ledwo burza przeszła, już pewny pogody.

Niepomny, jak to gorzko czas zgryzotą liczyć,

Płochy, wydarł się szczęściu, co mógł odziedziczyć."

Ach! dalej, prędzej! lekko przez chwasty i rowy

Sunie koń wyciągnięty - a brzękiem podkowy.

Hukiem pędu, błyszczącą postacią rycerza

Ocknionego wieśniaka pierwsza myśl uderza;

"Ha! ha!" - nim otarł oczy i serca mógł dowieść,

Znikł rycerz i zostawił o upiorach powieść.

I tak to leciał Wacław - szczęśliw, trwożny razem. Śliczny, straszny-był wiernym śmiertelnych obrazem.

Nikt nie wyszedł na spotkanie drogiego gościa w domu Marii. Nikt nie odebrał rżącego, spienionego konia. Zakołatał; nikt mu nie otwiera, nic nie przerywa głębokiej cichości. "Musi być bardzo późno" - pomyślał Wacław. Przy świetle księżyca błąka się około domu. Na ostatek postrzega ruch w sypialnej komnacie. Przez otwarte widzi okno lekką zasłonę, którą wiatr to wypychał z pokoju, to znowu wciągał. Niecierpliwy skacze przez to okno i znajduje umarłą kobietę w żałobnej odzieży. Owa postać dwuznaczna uwiadomia rycerza o tym, co się stało.

Lecz któż był ten człek mały z okiem zapłakanem?

Czy duchem jego losu? Aniołem? Szatanem?

Czy szczerze drażni męki lub smutek z nim dzieli?

Nie wiem - objął rycerza i w czwał polecieli.

Taka jest powieść Malczewskiego o podniosłym Wojewodzie, o pięknej Marii i zacnym, starym Mieczniku. Ze względu mistrzowskiego prowadzenia rzeczy porównać by ją można z sztuką jaką doskonałego mechanika, gdzie się wszystko odbywa skutkiem poruszeń niewidzialnych kółek, żelazek, sprężyn. Umieściłem to poema na czele nowszych dzieł ojczystej poezji, nie iżby w mniemaniu moim przodek przed nimi trzymało - bo taki sąd byłby z wielu miar płochy i nieopatrzny, bo każde dzieło uważać trzeba jako oddzielną całość i cenić bez naciągania - ale szczególnie z tej przyczyny, że to jest twór młodego poety, który już zeszedł z tego świata, a którego geniuszu dawniejsza krytyka recenzentów stolicy nie pojmowała. Mógłżem właściwiej postąpić sobie? Nikomu wreszcie nie narzucam tego zdania, sądzę jednak, że nie masz dzieła w dzisiejszej poetyckiej literaturze polskiej, które by tę powieść Malczewskiego przechodziło bądź wielkością układu, bądź ustawicznością ducha, bądź na koniec umiejętną, szykowną zręcznością prawdziwie artystowskiej ekspozycji. - Nieliczny był poczet osób składających żałobny orszak na pogrzebie Malczewskiego. Nie mówiono wtenczas: "umarł wielki poeta". Przyjaciele żałowali tylko przyjaciela - geniusz przemknął się nieznany, jak cień bez szelestu! Połóżmy mu teraz na ustroniu kamień z skromnym napisem; "Autorowi Marii".

Dzieła innych poetów polskich ledwo niejednozgodnie ceni światlejsza publiczność; we wszystkich znajdują się ręku. Krócej też o nich mówić będę. Dwa szczególnie charaktery wyraźniej przebijają się w systemie tych nowych tworów poetyckich. Z jednej strony malownictwo historyczne, kształty, figury, grupy, obyczaje, zdarzenia. Poezja ta zajmuje całą przestrzeń, na którą padł i rozpostarł się cień minionych czasów. Z drugiej zaś strony: wnętrzny duch i uniesienie myśli. Tamte nazywam poezją realną, obiektową; tę - poezją duszy. Pod tym dwoistym względem uważać można usposobienie każdego niemal z dzisiejszych poetów polskich. Te obadwa charaktery, mniej więcej wydatne, postrzegać się dają w dziełach Adama Mickiewicza i Józefa Bohdana Zaleskiego; toż samo w poezji Woronicza, Seweryna Goszczyńskiego i Kaz. [imierza] Brodzińskiego - toż samo u każdego poety.

Atoli te dwa najogólniejsze i najpowszechniejsze względy teorii bynajmniej nie zacierają różnicy zachodzącej między artystami ani pierwotnej ich właściwości. Niechaj także nikt nie mniema opacznym rozumieniem moich wyrazów, jakobym chciał ustanawiać dwie odrębne szkoły. Daleki jestem od tego. Jakkolwiek ów rozdział wielkie zajmuje przestwory, bo w jednym mieści się świat zewnętrzny z punktu przeszłości i teraźniejszości, z punktu historycznego - poezja obiektowa, postaciowa, plastyczna, realna; a w drugim cały świat duszy, świat poezji psychicznej; zdaje mi się jednak, ze drogi genialnych talentów są i mogą być jeszcze liczniejsze i nigdy nie zbadane, że natchnienie poety może być daleko rozmaitsze. Naprzód to wszystko przewidzieć i określić filozoficznymi definicjami, albo dialektycznymi formułami - w mojej mocy nie jest! W sztuce nic masz nic konwencjonalnego. Nie masz na świecie żadnego w tym względzie prawodawstwa, żadnych przepisów a priori czy a posteriori, żadnej szkoły, żadnej teorii. Są to wszystko wymysły krytyki tchnącej obskurantyzmem estetycznym. Jak białość wzrok ludzki rozbija, tak się na drobne atomy rozbijają wrażenia, kiedy je ujmiemy w zimny opis albo podciągniemy pod naukowe pojęcie. Dzielić, co jest jednym tchnieniem, rozrywać, co tylko w duchu żyje, możeż być coś niepoetyczniejszego, a nawet i mniej filozoficznego? Wyobrażenie z teoretycznych wyciągnione rozumowań jest stateczne, nieruchome i nieodmienne: a sztuka ustawnie w ruchu, w życiu, w odmianach! Płyn powietrzny, oblewający ziemiokrąg, nie jest tak powiewny, ruchomy i tak swobodnie na wszystkie strony się nie roznosi, jak myśl poety. Misterstwo jego przyrównać by można do instrumentu wydającego niepoliczone dźwięki - od ptasiego świegotania do łoskotu burzy, od cichych westchnień do ogromienia i zgrozy. Jest to w rzeczy samej instrument nieskończoności. Chcieliżbyście wynaleźć abecadło i gramatykę dla poezji, albo naukę rytmu i melodii, teorię kombinacji dla tonów, którym nigdy i miary, i końca nie będzie? Umarłego poetę trudno sprawiedliwie ocenić, albo wtenczas, kiedy moc jego za życia zemdleje w zlodowaciałej starości. A cóż dopiero żywego sztukmistrza w sile wieku i pełności lat męskich!! Czyż nie ma on prawa zawołać na swego krytyka: "nie zakreślaj mi sfery, nie opisuj mnie, jakobym się w pewnej zachowywał mierze, nie mów, że jestem taki, a nie inny, bo się omylisz!" - Chcieć uczynić charakterystykę takiego poety, a pisać na bieżącej wodzie, to prawie wszystko jedno. Jak litery na piasku rozsuwają się, jak się rozpływają w wodzie, jako się dźwięk na powietrzu rozprasza, tak są marne, tak znikome pojęcia krytyki, stawiającej karciane pałacyki teorii i chcącej samowładnie, podług wyobrażeń tej teorii, panować w udzielnej krainie sztukmistrzów. - Potrzebna jest filozoficzna teoria kunsztu: cale jednak inną powinność sprawuje! Mając sobie dane pewne systema dzieł poetyckich rozważa ich charaktery, wdzięk, moc, sforność, przywary i usterki: rozważa to wszystko z pewnych względów, wśród pewnych okoliczności, ale nie w celu wyciągnienia z tego prawideł empirycznych, które by rządziły natchnieniem innych poetów. Rządzić natchnieniem! Jakaż, w tym sprzeczność i niezgoda! Poezja wzorowa! - jak pospolicie u nas mówią. Jakże omylną myśl zawiera to wysłowienie! Myśl pewnej modły i linii dla talentu, myśl naśladowstwa, bo co tylko jest wzorowe, już tym samym ma być naśladowane. Myśl zabijającą pierwotne zdolności, szkodliwą dla najpiękniejszych usposobień! Kto powie poezja wzorowa, już tym samym okazuje, iż nie rozumie, co jest poezja. Nie masz poezji wzorowej. Jest szkoła, ale dla krytyków, nie dla poetów: dla miłośników sztuki, nie dla sztukmistrzów: dla czytelników, nie dla pisarzy. - Wchodząc do gabinetu naturalnego, widzimy rozmaite podziały, karteczki, napisy, egzemplarze wypchane słomą, puchem, śmieciami, plewą - całe widzimy systema zoologiczne, ornitograficzne, anatomiczne, szkielety, kościotrupy: czyż natura podziałała to wszystko wedle teorii, systematu i działu akademicznego? Takim gabinetem martwych istot, taką biblioteką nieżywych egzemplarzy byłyby księgi estetyków, nie znających swego powołania.

Wytknieniem dwóch wzmiankowanych charakterów nie ograniczam imaginacji, ani po dyktatorsku narzucam się za nauczyciela i mistrza artystom, rodakom moim. Podział ten służy mi tylko do wykreślenia idealnej, że tak powiem, architektoniki efektów poetyckich w systemie ogólnym teraźniejszej artystowskiej literatury polskiej, uważanej we względzie filozoficznym refleksji myślącego narodu. Dwa są pierwiastki, niejako dwa atomy poezji: realizm i duch. Tam rzeczy zewnętrzne, natura, społeczność, historia: tu myśl, idea. Albo poeta o własnej zapomina indywidualności, o swej jednostce, o swoim "ja", i odjąwszy się samemu sobie, wszystkę chęć swoję i starania kładzie w to jedynie, ażeby twory jego miały tę rzeczywistość, tę prawdziwość, tę realność niezgruntowaną, to istnienie odrębne i niezależne, jakie mają twory w przyrodzeniu: albo samego siebie z uczuć swoich i istoty jestestwa swego snuje, wynurza i jest zawsze samym sobą. W pierwszym przypadku poeta jest realny, w drugim idealny. Częstokroć być może i realny, i idealny zarazem. Wszelki realizm zmierza do postaci, do form statecznych, determinowanych, określonych, widomych. Taka jest poezja historyczna. Takim poetą jest Szekspir, Gete, Bohdan Zaleski. Ich jednostka, ich indywidualność rozprasza się, niknie, ginie w ich utworach. Sztukmistrz kryje się i chowa w swoim dziele tak, że nikt nie wie: kto on jest, jakie jego uczucia, jaka myśl, jakie zdanie? Nikt nawet tego zgadnąć nie może! - Któż na przykład wyrozumie indywidualny charakter Szekspira jako człowieka z charakteru i roli Hamleta, który wszystkie postępki i mowy swoje zafarbował myślą i chęcią wiecznego zatracenia duszy stryja - Hamleta, którego loika bardziej przeraża niżeli zbrodnia króla, który jest potworem mimo całej mądrości i filozofii swojej! Któż tego samego Szekspira wyrozumie z charakteru Julii albo Ofelii! Taki poeta nic ma ekscentrycznego punktu za granicami świata i natury, z którego by na nią patrzył, a potem mędrkował, filozofował, ale jest umieszczon wewnątrz niej samej. Nie zbliża się ku niej refleksją, rozumowaniem, ale w niej żyje - jej życiem żyją jego twory. To rozumiem przez realizm poetycki. Wyrazy postaciowy, realny, snycerski, plastyczny, rzeczywisty w jednym znaczeniu używam. Przeciwnie poeta filozofujący, rozumujący, idealista, samego siebie zawsze przed oczy nasze stawia i wszystko tynkuje farbą swej indywidualności, wszystko ciągnie do swej jednostki, do swego "ja". Takim poetą jest Bayron, Jan Jakub Russo, Szyller, Mickiewicz. Ich poezja subiektowa; ich kształty mniej określone, coraz bardziej oddalają się od statuy, od posągu i rozwiewają w nic przed obliczem naszym, jak duchy na chwilę jawiące się w cielesnej postaci, jak niknące cienie. Wszystko u nich zmierza do tonu, do muzykalności. Muzyka służy ich fantazji, tak jak figury marmurowe poetyckiemu służą realizmowi. Muzykalne jest misterstwo poetów filozofujących, dumających. - Krytyka filozoficzna powinna oznaczyć, jaki zachodzi stosunek w systemie poetyckiej literatury między tym realizmem i idealizmem, między muzykalnością i snycerstwem, między śpiewem i foremną postacią, kształtem - tymi ostatecznymi kończynami poetyckiego świata. Wszystko to widzieć trzeba z punktu optycznego fantazji i z tego punktu wykreślać linie architektoniki poetyckich efektów.

Podróżni opisują napowietrzne omamienia w Egipcie i na pustyni libijskiej. Sławne są te fenomena! Bywa nieraz w Egipcie, że z rana i ku wieczorowi za wzniesieniem się lub zajściem słońca dalekie płaszczyzny, wiejskie osady, cały krajobraz naokoło inny kształt, niżeli zwykle, przybiera. Okolica wydaje się natenczas jak obszerne jezioro - wioski zdają się być wyspami. Płyn śklany, przezroczysty widokres oblewa, gdzie się rzeczy ziemskie dwoją, troją. Po kilka godzin trwa to jawisko. - Czyż duch ludzki na swoim widokresie, w swoim powietrzokręgu, takich widzeń nie miewa? Czyż w tej optyce fantazji nie postrzegamy niekiedy tego wszystkiego, co się koło nas dzieje w naturze, w społeczności? A poeta liryk, melancholijny rozmyślacz, filozof czyż nie mami nas, nie zachwyca tą czarodziejską, napowietrzną, albo gdy wzrok swój obróci w przeciwległą stronę, to i podziemną władzą fantazji naszego ducha? Znam takiego poetę, rodaka. Znamy go wszyscy. Przebiegnę jego powieść, smutniejszą jeszcze i boleśniej rozdzierającą duszę niżeli Maria Malczewskiego. - Nie wiedzieć, gdzie się to działo; na tym też nic nie zależy. Pustelnik, ksiądz, dzieci - otóż osoby, którym autor poruczył główne role. Niepoczesny, cichy domek na wiejskim ustroniu - ta scena jego poematu. Nie jest to jednak sielanka. Pozbierawszy rozrzucone ułamki tego utworu, można by je złożyć w całość dość naturalną, prostą. Młodzieniec tkliwy, namiętny, z żywą, ognistą imaginacją - piękna kobieta, lecz próżna, wietrznica, bo komu innemu swą rękę oddała, blask i mienie przenosząc nad szczęście kochanki: w końcu rozpacz, samobójstwo, skutki zawiedzionej, płomienistej miłości - taka jest treść czwartej części Dziadów. A zatem także rozerwanie świętych związków, choć nie ślubowanych przed ołtarzem, i także, jak w Marii, zgwałcenie praw natury. Tę rzecz związał poeta z obrządkiem sięgającym pogańskich czasów, który pospólstwo wielu okolic Litwy, Prus i Kurlandii obchodziło potajemnie na dniu zadusznym ku czci zmarłych w pustkach, kaplicach, zrujnowanych cerkwiach. Uroczystość ta zależała na przyzywaniu duchów. Guślarz czy Gęślarz sprawował czarnoksięski obowiązek. Sciągnione rotą wyrzeczonego przezeń zaklęcia, po zawarciu drzwi i okien, jawiły się widma kaźnią niepokoju dręczone, obłędne w hierarchii bezcielesnych jestestw duchy między niebem a ziemią, których cierpieniom za przeszłe winy na świecie skoro ani modlitwa, ani ofiarowane nie pomagały przysmaki, wówczas sprawca obrzędu odganiał je krzyżem pańskim w imię Ojca, Syna, Ducha. Na taką uroczystość przybył także ów nieszczęśliwy młodzian, który sobie z rozpaczy życie odjął, któremu z tajemnych zrządzeń przypadło, żeby rokrocznie wstawał z grobu i ponawiał na sobie wykonaną zbrodnię. Myśl poetycka! Ale tylko wielki poeta w tym wieku niedowiarstwa i wstrętu od zabobonów mógł osnuć poema na takim szczątku starych podań łatwowiernej prostoty. Nikt piękniejszego od czasów Julii Szekspira nie skreślił obrazu! Nikt z spółczesnych Mickiewicza nie przemówił namiętniejszym, ognistszym językiem miłości: nikt mocniejszym urokiem nie zaczarował i nie podbił pod posłuszeństwo poetyckiej wiary, rozumu i imaginacji swoich czytelników!! - Ta czwarta część Dziadów jest właściwie drugą częścią i dokończeniem Wertera Getego. Bo takim, jak ów upiór z rozdartą piersią, jak ów obłąkany pustelnik w mieszkaniu księdza, niegdyś swego nauczyciela, z tą rozpaczą na duszy, z tą boleścią na sercu, z tym melancholijnym, pochmurnym, fantastyckim wejrzeniem na przeszłość i naturę, nie kto inny mógłby być, tylko kochanek Karoliny wywołany z grobu - jeżeli, rozciągnąwszy nić cierpień tego zapaleńca, wystawić sobie zdołamy, jakby mówił, czuł, rozmyślał i dumał po śmierci.

"Z męską godnością niech się uśmiecha Polak - tak pisze Kaz. Brodziński w swoim Pamiętniku - gdy mieszkaniec Tybru albo Sekwany twardym jego język nazywa. Z wewnętrzną przytomnością, z powagą, dojrzałemu mężowi przyzwoitą, niech słucha cudzoziemca, gdy się nad jego wyrazami, jak niewieściuch nad podniesieniem starożytnej zbroi, mocuje, gdy języka jego, jak dziecię, pieściwie wymawiać się uczy." A dalej: "póki męstwo w narodzie nie wygaśnie, póki obyczaje nie znikczemnieją, póty nie zapierajmy się owej twardości języka. Ma on i w niej swoja harmonię, swoją śpiewność, ale jest to szum odwiecznego, rozłożystego dębu, nie poświst chwastu, który za każdym polotem wiatru zgina się lub łamie i cienkim tylko odgłosem jęczenia wydaje". - To postrzeżenie we względzie języka polskiego odnieśmy do Grażyny. Nigdzie bowiem właściwszego przystosowania mieć nie może. Twardy jest styl tej powieści jak żelazna zbroja, chropowaty jak chrzęst tej zbroi, kiedy nią silne potrząsają ramiona, ostry jak na starych obrazach fizjonomie rycerzy, a tak dziki i malarski, jak były dzikie i leśne serca mężów pogańskiej jeszcze Litwy i pancernych mnichów, co ich chrzcili i mordowali. Naśladowcza tej mowy harmonia, strojnej własnym wdziękiem, myśl czytelnika obraca ku owym czasom, kiedy się dziać miała rzecz poematu; stawia nas niejako wśród ludu Litawora i oprowadza po wewnętrznych jego zamku komnatach. Jestże co pierwotworniejszego w systemie poetyckiej naszej literatury albo co by ściślej spowinowacone było z daleka przeszłością, której echo tak donośnie, tak wyraźnie grzmi, brzmi, odbija się w samym wysłowieniu? - Koloryt stylu, namiętności, uczuć w czwartej części Dziadów jest pośmiertny, jakby zafarbowany tynkiem myśli namiętnego wywołańca grobów, tułacza martwych krain. Jest to styl rozpamiętywań upiora, a styl Grażyny na kształt rdzy pokrywającej sprzęt rycerski starego wieku. Jeżeli przypuścimy, że pewna różność zachodzi między poezją i sztuką artysty, między realizmem i idealnością (co, zdaniem moim, nie podpada zaprzeczeniu), rzec by można, zawsze jednak z bacznym względem na właściwe znaczenie tych wyrazów, jakoby czwarta część Dziadów była tworem poety, a Grażyna tworem obrazowego sztukmistrza. - Przynajmniej wielka zgodność wykładu kunsztownego z treścią, zgodność i tożsamość kolorytu z wewnętrzną istotą rzeczy, w jednym i drugim przypadku zdają się popierać to mniemanie i upoważniać do takiego sądu.

Te są dwa, zdaniem moim, najpiękniejsze twory Mickiewicza, w których poetycki i artystowski talent tego wielkiego sztukmistrza najokazalej zajaśniał. Mniemanie powszechne przyznało pierwszeństwo przed nimi Wallenrodowi. Ja inaczej sądzę. Czyn wspaniałomyślny pięknej Litewki jest rzeczą poematu Grażyna: zaś rzeczą poematu Konrad Wallenrod jest szlachetne przedsięwzięcie i nie mniej wspaniałomyślne poświęcenie się dzielnego Litwina. "Wieść prawdziwa jak rachunek, a dziwna jak mara." Wallenrod służył Litwie obłudą, złamaniem wiary, utratą cześci. Lecz po odcięciu głębokiego i politycznego w tym rozumienia, poema Konrad Wallenrod cząstkowo, ułamkami śliczne i czarujące, w rozwinieniu jednak swoim jako twór sztukmistrza i we względzie artystowskim całością organiczną, poetycką nie jest. Pisząc to, nie lada zapewne materią wzruszam: wiem, jaki tym zgiełk rozniecę wielbicieli Wallenroda. Wszakże każdy wypowiedzieć powinien, co czuje, co myśli, głowy swojej nigdy nie poddając pod posłuszeństwo, choćby nawet powszechnej, opinii. Moje zaś rozumienie w tym względzie jest takie: że w układzie Wallenroda, rozciągłym, głębokim, śmiałym, przechodzącym miarę zwykłych przedsięwzięć poetyckich, nie masz wewnętrznej zgody i harmonii między częściami, między masami ogólnej konstrukcji poematu. Rzecz dobrze pomyślana i w początkach rozpostarta daleko, chromieje, słabnie w dalszym wywodzie. Mickiewicz nie zrealizował wielkiego planu, nic rozwinął i nie wyczerpnął idei swego poematu. Między charakterem Wallenroda, między scenami, gdzie się ten charakter najjawniej wyraża, a ekspozycja głównej jego sprawy zachodzi widoczny, uderzający niestosunek - taki sam, jaki częstokroć postrzegamy w nie dokończonym gmachu genialnego architekty, kiedy myśl i staranie swoje w to położywszy, żeby ustroić front całym przepychem swej sztuki, resztę budowli jak może najskwapliwiej, naprędce przyrządza, żeby jako tako przypadała do miary z głównym efektem od przodu. Wielka także zachodzi dysproporcja między częścią genetyczną poematu, to jest między tą częścią, gdzie się rzecz przed naszymi dzieje oczyma, a częścią opisową, narracyjną. Wojna Zakonu z Litwą w porównaniu z tym, co ją poprzedza, prędzej, krócej odprawiona, niżeli plan dzieła wymagał, widocznie skutek osłabia. Czemuż nie widzimy Wallenroda w namiocie z Halbanem? Porozumiewanie się, znoszenie z Witołdem, tak ważne i tak zajmujące, w obręb poematu prawie nie wchodzi. Walter Skot porównywa bieg powieści z rosnącą chyżością kamienia, gdy na dół z stromego spada pagórka. Z początku wszelkie mija przeszkody, następnie coraz prędzej się toczy, na wpół drogi i ku końcowi spadku warcząc z łoskotem: a gdy już ma stanąć u kresu, natenczas z niewypowiedzianą leci szybkością. Ale ruch, bieg powieści w Wallenrodzie nie zdaje się być tym kształtem uregulowany. Jest to rzeka nie wszędzie spławna, nie wszędzie żaglowną linię mająca; nurt jej niestały, zawodny: chyżość strumienia niejednaka. Tu wielki rozlew, wezbranie z brzegów; gdzie indziej wąskie i coraz węższe koryto, tak że je pieszy wędrowiec żartkim przebędzie skokiem. I na mieliznach nie zbywa! - Te zarzuty dotyczą ekonomii wewnętrznej poematu. Ale sam bohater powieści daleko większemu podlega zarzutowi. Któż by dał temu wiarę? Wszak ci ten Wallenrod, ten rycerski Krzyżak, pogromca Zakonu, jest przecie zakochanym czwartej części Dziadów upiorem! Ta sama miłość, ten sam koloryt namiętności, ledwo nie też same wyrażenie:

Bóg mnie oświecił ², ja powracam z Litwy.

Ja owe miejsca, twój zamek widziałem,

Kowieński zamek -już tylko ruiny:

Odwracam oczy, przelatuję czwałem,

Biegę do owej, do naszej doliny.

Wszystko jak dawniej! też laski, te kwiaty;

Wszystko, jak było owego wieczora.

Gdyśmy dolinę żegnali przed laty.

Ach! mnie się zdało, że to było wczora! Kamień, pamiętasz ów kamień wyniosły,

Co niegdyś naszych przechadzek był celem? -

Stoi dotychczas, tylko mchem zarosły.

Ledwiem go dostrzegł, osłoniony zielem. Wyrwałem zielska, obmyłem go łzami:

Siedzenie z darni, gdzie po letnim znoju

Lubiłaś spocząć między jaworami:

Źródło, gdziem szukał dla ciebie napoju:

Jam wszystko znalazł, obejrzał, obchodził,

Nawet twój mały chłodnik zostawiono,

Com go suchymi wierzbami ogrodził.

Te suche wierzby, jaki cud, Aldono!

Dawniej mą ręką wbite w piasek suchy,

Dziś ich nie poznasz, dzisiaj piękne drzewa

I liście na nich wiosenne powiewa,

I młodych kwiatków unoszą się puchy.

Ach! na ten widok pociecha nieznana, Przeczucie szczęścia serce ożywiło:

Całując wierzby padłem na kolana.

Boże mój - rzekłem - oby się spełniło!

Obyśmy, w strony ojczyste wróceni,

Kiedy litewską zamieszkamy rolę,

Odżyli znowu! niech i naszą dolę

Znowu nadziei listek zazieleni!

Wszystkoć to prześliczne, nie przeczę, i ów kamień, i ta wierzba, i te kwiatki, i listki, i puchy! Ale jak źle się wydaje u Wallenroda ta pieściwość rozpamiętywań, ta poezja pamiątek!! W owym wieku tak poetyckim, lecz poezją życia, poezją rzeczywistości, a nie poezją tkliwych, sentymentalnych wspomnień!... Dopiero kiedy społeczność, wychodząc z czasu fantastyckiego, lodowacieje powoli starością rozumu, kiedy rozum jasnością swoją, swoim mędrkowaniem i rachmistrzostwem wszystko odczaruje, co się koło nas dzieje, co się nawet działo w przeszłych czasach, kiedy rozbiec urok każdego omamienia, każdego uczucia, imaginacji, zapału, uniesienia, dopiero natenczas, w tej epoce doskonałej, zimnej refleksji, kiedy drży serce nasze, ale od polarnego mrozu, nie z zachwycenia - wtenczas dopiero rodzi się poezja melancholii, poezja czwartej części Dziadów. - Pustelnik mówi do księdza:

Obraz tego rozstania dotąd w myśli stoi:

Pamiętam śród jesieni... przy wieczornym chłodzie -

Jutro miałem wyjechać... błądzę po ogrodzie!

W rozmyślaniu, w modlitwach szukałem tej zbroi,

Którą bym odział serce miękkie z przyrodzenia

I wytrzymał ostatni pocisk jej spojrzenia!

Błądziłem po zaroślach, gdzie mnie oczy niosą,

Noc była najpiękniejsza! Pamiętam dziś jeszcze:

Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze,

Cała ziemia kroplistą połyskała rosą.

Doliny mgła odziewa, jakby morze śniegu:

Z tej strony chmura gruba napędziła lawy,

A z tamtej strony księżyc przezierał bladawy. Gwiazdy toną w błękicie po nocnym obiegu:

Spojrzę... jak raz nade mną świeci gwiazdka wschodnia.

O, znam ją odtąd dobrze - witamy się co dnia!

Spojrzę na dół... na szpaler... patrz, tam przy altanie

Ujrzałem ją niespodzianie! itd.

Ta miłość, te wyrażenia, te myśli, te widoki natury zachwycają w Dziadach, ale wszystko to jest uderzającym anachronizmem w Wallenrodzie. Rzecz jego nic przypada w te czasy i jego charakter z taką miłością żadną nie rymuje miarą... Ta, że tak powiem, modernizacja pojęć i kolorytu stawia w fałszywym świetle bohatera poematu, samej rzeczy przyczyniając nieforemności, bezkształtności. Wreszcie już to jest maniera sentymentalna, z której, przy częstszym jeszcze używaniu i wznawianiu tego, co się raz rzekło, łatwo wykształcić by się mogły pewne jeremiady tkliwych westchnień i pewna rutyna miłości. Tak samo Rossyni grandioso swoje nieraz rozprasza częstym powtarzaniem spowszedniałej w orkiestrze pieściwości.

Krótko mówiąc: cały romans Alfa i Aldony zły skutek czyni w tym poemacie. Aldona nawet ku końcowi stroi zaloty niegodne pustelnicy. Wymawiając się kochankowi, który ją chciał unieść do Litwy, powiada: ja się "zestarzałam, zbrzydłam... Nie, niechaj nigdy nędza pustelnicy, jej zgasła źrenica, jej twarzy bladość nie kazi w pamięci twojej oblicza pięknej kiedyś Aldony. I ciebie także nie chcę widzieć z bliska - daruj, mój kochany, że ci to mówię, ale i ty może dzisiaj już nie jesteś taki, jakim bywałeś przed laty. Alfie, nam lepiej zostać takimi, jakimi dawniej byliśmy".

Aldona nie chce paść z uniesieniem w ramiona Alfa - czegoż chce? oto chce go tylko widzieć żywym, co wieczora z nim rozmawiać: osładzać chce tym sposobem wszystkie cierpienia. "Staraj się - mówi - częściej i raniej przychodzić." - Co większa, Aldona chciałaby mieć nie tylko Alfa, ale całą Litwę w miniaturze koło swej wieży:

Gdybyś - posłuchaj - wokoło równiny

Chłodnik podobny owemu zasadził

I twoje wierzby kochane sprowadził,

I kwiaty, nawet ów kamień z doliny;

Niech czasem dziatki z pobliskiego sioła

Bawią się między ojczystymi drzewy,

Ojczyste w wianek uplatają zioła,

Niechaj litewskie powtarzają śpiewy, itd.

Toż samo, słowo w słowo, co w Szwajcarskiej familii Weygla!! - Czyż nie wpadło w myśl Mickiewiczowi, że to wszystko jest drobne, małe, że to afektacja i ledwo nie takie samo wydwarzanie, jakim mieszkańcy miast tęsknią do pięknej za miastem natury? - Czegoż żąda Alf, gdy mu się nie udało przełamać uporu Aldony? Oto przynajmniej na pamiątkę "gałązki z wieży", a ponieważ na wieży kwiaty nie rosną, to przynajmniej nitki z odzieży, albo z warkocza zawiązki, albo wreszcie kamyczka z muru! - W te śmieszności dzieciństwa wpadł wielki artysta, myślący sztukmistrz! Jakże to wszystko osłabiło wdzięk tego poematu! Ileż w tym wszystkim psychologicznej i poetyckiej nieprawdy! - I tenże to Wallenrod, pomyśliłem sobie, ten Alf pierwszej sceny, wielki, straszny, którego włos posiwiał za młodu, który w samotności grób myśli swoich roztwierał napojem, który jednego razu, winem i wieścią barda rozpalony, odśpiewał wrogom złowieszczą balladę?

Wytrysk ognistego ducha, strumień najczystszego uniesienia, najwyższa liryczna inspiracja, płomień miłości - to czwarta część Dziadów Adama Mickiewicza! Doskonałe malownictwo historyczne, najpiękniejszy realizm poetycki i artystowski, prawdziwe objawienie przeszłości, to Grażyna! Mozaikowa robota poety nie umiejącego wyjść myślą i duszą z swojej indywidualności, z swej jednostki, nie umiejącego odjąć się samemu sobie dla rzeczy i stworzyć świat oddzielny, odrębny, za granicą swego ducha - to poema Konrad Wallenrod! Jedno z największych dzieł literatury naszej, choć się tylko z pięknych fragmentów składa, i zarazem przykład jawnie, jaśnie pokazujący, jak trudno sztukmistrzowi indywidualnemu, subiektowemu przenieść się z swej idealnej sfery w sferę wielkiego poetyckiego realizmu. - Inne poezje Mickiewicza, np. Sonety krymskie, Farys, noszą na sobie cechę obcego klimatu. - Jest to wielowiedztwo geniuszu i niejako aklimatyzacja fantazji spod cudzego nieba w ojczystej literaturze pewną uniwersalnością ducha i erudycją poety.

Rozpostarł się i mistrzuje pierwiastek indywidualny w pismach Mickiewicza. To "ja" samego poety wszędzie się przebija, wszystkiemu swojej użyczając właściwości. Myśl jego wewnętrzna, samotna, wielka, melancholijna, jest jego ogniskiem i gwiazdą na firmamencie jego poezji; jest jego i żywiołem, i światem, gdzie duch twórczy zamieszkał, gdzie się bezprzestannie objawia, wszystko z siebie snując, jako pająk wije z siebie pajęczynę. Cokolwiek koło siebie postrzeże w naturze widomej, w społeczności, w historii, to wszystko ku sobie odnosi i farbą swego geniuszu, swej jednostki tynkuje. Jest to poeta rozmyślacz, mąż namiętny, liryk z daru i użyczenia nieba, filozof własnego serca. Zawsze duma i marzy, i miewa swoje widzenia. W jednej tylko Grażynie o sobie zapomniał. - Przeciwnie J.B. Zaleski! W jego pismach obadwa te poezji atomy, idealizm i realizm, duch i materia, muzyka i figury, fantazja i rozmyśl artystowski, dumanie i res statuaria, snycerstwo, śpiew i kształt, w większej z sobą zgodzie, w większej harmonii zostają; toż zdają się być pod równiejszą niejako i miarą, i wagą rozdzielone. Częścią w zamyśle samotnym i tęsknocie, częścią jest w rzeczywistości. To górnymi wzlatuje pojęciami, to wyobraża, kształci. Jego postacie rześkie, szykowne, żywe, żwawe, poskoczne, mile w oko wpadają. Zwykle w jasne przyodziewa je szaty. Taki jego stary myśliwiec, takie kozactwo, tacy rycerze dum ukraińskich! Czasem ekscentryczny, poza krańcami prawdziwego świata w idealnej krainie: to znowu wewnątrz natury, w społeczeństwie i w historii, jak tamta naiwny i szczery, jak ta prawdziwy i realny. Żartkiego dowcipu, bystry, przenikliwy: myśl ma prędką jak widzenie i pochmurną, i wesołą. Oko tego wieszcza nie zawżdy łzą smutku zroszone, żywiej promieni, raźniej, jaśniej, dalej widzi. I śmieje się, i płacze na przemiany. Imaginacja Zaleskiego śklana, czysta jak błękitna wód powierzchnia, a fantazja różnobarwa, różnolicowa, mieniona jak gra kolorów i ziemskie na obłokach malowidła ku schyłkowi dnia jasnego albo jak farby tęczy na tle ruchomym w powietrzu-kręgu, szerokim łukiem zbiegającej, gdy deszczowe rzedną chmury. Taka właściwość, ten charakter poezji autora Rusałek! Przecinają się tu, że tak rzekę, dwa wielkie koła jednakiej średnicy, dwie sfery- realna i idealna. Jeżeli z miary wychodzi i równego tych mas podziału, to bardziej i częściej ku stronie realizmu. W tym największa sforność i energia ducha tego młodego poety. Nie bez słusznej więc przyczyny zowiemy go wieszczem minionych wieków, poetą zgasłych plemion, ponieważ ich postacie i głosy rozciągłymi tonami swojej arfy z zapadłego wywołuje zmierzchu. Sam ten sztukmistrz dla własnego tylko użytku narządził owe muzykalne, dźwięczne naczynie i swojej roboty strunami takowe nawiązał. Nikt bowiem tak jak on nie zagra na jego instrumencie. Darmo by się kto na to silił i wielkim zdobywał dowcipem - jako niegdyś żaden dworzanin, żaden zalotnik wdowiejącej Penelopy nie zdołał napiąć starego łuku króla Itaki i w cel strzałą ugodzić, choć i piękna kobieta, i udzielna wyspa na morzu były nagrodą tego strzału. - Z tej przyczyny tak źle się wydaje, co bądź naśladowcy Zaleskiego jego miarą, w jego duchu napisać chcieli. Te są cechy ogólne. - J.B. Zaleski nie ogłosił jeszcze zbioru wszystkich pism swoich, niemałe fragmentami oryginalnych poematów umieszczanymi w dziennikach periodycznych wzbudziwszy oczekiwanie. Wyjątek z Rycerskiego rapsodu, Rusałki, Damian, Mazepa, dumy, fantazje, otóż ledwo nie wszystko, co mi się czytać zdarzyło. W tym jednak wyraziły się już charakter i właściwość jego poezji, a szczególniej poetyckiego stylu. Pod względem zewnętrznego nawet kolorytu, rytmu i mechanizmu, co tylko pisze Bohdan Zaleski, zdaje się być na kształt ochotnego ognia w nocnej dobie, kiedy strumień płomienisty nagle, prędko, wysoko strzeliwszy w górę, na tysiączne się rozsypie, rozwieje i bryznie gwiazdy, wieńce, krzyżyki, zygzaki, wstęgi i smugi świetlne. Albo także jest to coś na kształt zasłony Rusałek z rubinowych isk[ie]r jutrzenki. Takie Czajki, takie Śpiewające jezioro!

Toż Czarnomorca w noc na pogoni

Nuta dnieprowskich dum aż tu dzwoni?

O! nie dnieprowskich nuta to dum -

To jakiś srebrny, przeciągły szum,

Luba harmonia tonów tysiąca

Mile niebieskim arfom wtórząca.

Słodki, czarowny, powietrzny brzęk,

Jak owych pieśni hurysek dźwięk;