OBJAŚNIENIA POETY

[Do tytułu:]

Giaur, niewierny; tak muzułmanie nazywają chrześcijan.

Gdy was przychodzień z gór Kolonny wita.
Przylądek Kolonna, zwany niegdyś Sunium.

Błyszczy się róża, sułtanka słowików.
O miłostkach róży i słowika poeci wschodni często wspominają.

Zabrzmi gitara morskiego przechodnia.
Na morzach greckich często w noc pogodną słychać dźwięki gitary. Ulubiony to instrument majtków greckich, przy jego dźwięku śpiewają i tańczą.

Kto na śmiertelnym oglądał posłaniu.
Zapewne rzadko który z czytelników widział na własne oczy obraz tu opisany. Kto widział, musi pamiętać, jak smutne czyni wrażenie ta dziwna piękność, która kilka godzin po zgonie zdobi jeszcze twarz martwą, ale kilka godzin tylko. Godna uwagi, że człowiek zabity kulą ma pospolicie na twarzy wyraz żałości, chociażby za życia był śmiałego i dzikiego charakteru; przeciwnie, postać, człowieka przebitego sztyletem wyraża boleść i tchnie dzikością.

Niewolni — gorzej — słudzy niewolników.
Ateny za panowania tureckiego były własnością Kiziar—agi, niewolnika serajowego i dozorcy kobiet haremu. Eunuch rządził rządcą Aten.

Że to piratów statek lub Majnotów.
Majnoci, mieszkańcy dawnej Lakonii; czyli rzeczywiście pochodzą od Spartanów? — wiele o tym pisali uczeni.

Przecież błysk widać każdej tofaiki.
Tofaika, strzelba turecka.

Bo dziś zachodzi słońce Ramazanu,
Dziś Bajram święcą wyznawcy Koranu.
Ramazan jest to wielki post turecki; Bajram — wielkie święto, które obchodzą na kształt naszego karnawału. O zachodzie słońca początek Bajramu ogłasza się wystrzałem z harmaty; potem trwają całą noc iluminacje meczetów i wystrzały wiwatowe różnej broni.

Chyży jak dziryt.
Dzeryd jest to pocisk na końcu tępy. Jezdni muzułmańscy rzucają go z konia, bardzo silnie i trafnie; jest to ich ulubiona zabawa; nie wiem, czy można ją nazwać zabawą rycerską, bo najzręczniejsi dzerydyści w Konstantynopolu są czarni rzezańcy. Pamiętam też Mameluka ze Smyrny, który w tym igrzysku Turków zwyciężał.

Przyszedł i odszedł jak wicher Symomu.
Simum, wiatr pustyni, śmiertelny wszystkiemu, co tchem swoim owionie. Poeci wschodni wiele o nim piszą i różne mu dają nazwiska.

Za chleb i za sól podziękować Bogu.
Na Wschodzie, skoro gospodarz chleb z podróżnym rozłamie i solą z nim podzieli się, już go przyjmuje za gościa; chociażby w gościu poznano nieprzyjaciela, już osoba jego jest poświęcona i od wszelkiej krzywdy bezpieczna.

Gość płacze dobrodzieja, płaczą słudzy pana.
Ludzkość i litość dla ubogich nakazana jest Koranem muzułmanom. Wyznać należy, że znaleźć można często przykłady tych cnót między Turkami. Zwyczajnie, jeżeli kto chce chwalić Turka, wysławia naprzód jego szczodrotę, a potem męstwo.

I w srebrem kutych pochwach atagany.
Atagan jest to długi sztylet, który Turcy obok pistoletów na pasie zawieszają. Pochwy atagana są pospolicie z metalu, często ze srebra, a u bogatych wyzłacane lub szczerozłote.

Zapewne emir, bo w zielonym stroju.
Pomiędzy muzułmanami tylko ci, którzy uchodzą za potomków Mahometa, mają prawo nosić suknie zielonego koloru.

„Ho! kto ty? — „Salem! waszej jestem wiary”.
Aleikum salam znaczy: pokój z tobą. Tymi wyrazami Turcy witają się między sobą. Chrześcijan pozdrawiają słowem: Urlarula — szczęśliwa droga, albo: [saban] hiresem, saban serula — dzień dobry, dobry wieczór.

Jak król motylów, za wiosny powrotem.
Motyl kaszemirski, najpiękniejszy i najrzadszy z motylów.

Jest jak skorpijon opasany żarem.
Powszechne jest mniemanie, że skorpijon otoczony żarem sam siebie żądłem zabija. Naturaliści sprzeczają się dotąd, czy owad popełnia samobójstwo dobrowolnie, czy tylko, wpadłszy w konwulsje, mimowolnym ruchem żądła ranę sobie zadaje. Dla dobra skorpijonów życzyć by należało, aby to pytanie rozstrzygniono. Skoroby raz uznano, że skorpijony są katonami owadów, zostawiono by przecie w pokoju tych męczenników historii naturalnej.

Przy bladym świetle wschodzącej Fingary.
Fingary jest Febe, czyli księżyc wschodnich narodów.

Jako z Diemszyda rubinów ognistych.
Sławny rubin sułtana Dżemszyda w powieściach wschodnich zowie się Szebczerag, pochodnią nocy, pucharem światłości etc.

Przechodził ostre mosty Alsyratu.
Alsyrat, podług mitologii wschodniej, jest to most tak wąski jak nitka pajęcza; na tym moście będą musieli Turcy przechodzić do raju; zamiast rzeki ciągnie się u spodu przepaść piekielna. Do tego przejścia można by zastosować ów Wirgiliusza facilis descensus Averni. Pod tym mostem pajęczym ma być drugi, jeszcze węższy, dla chrześcijan i żydów.
Persowie szczególnie boją się owego mostu: „Jeżeli biedny Pers (powiada Chardin) poniesie krzywdę, której dochodzić na tym świecie nie widzi, sposobu, wtenczas apeluje ciemiężyciela na sąd straszny. Odpłacisz ty, woła, na moście Pal—Serho; tam ci podstawię nogę albo uczepię się do poły twoich sukien. Widziałem nieraz, że ciemiężyciel, lękając się takiego aresztu, przepraszał pokrzywdzonego; i sam nieraz używałem skutecznie podobnej groźby” etc.

Czyż taka piękność jest prochem bez ducha?
Mylne to jest mniemanie, że Mahomet nie zostawia kobietom nadziei przyszłego życia; owszem, wyznacza im na przytułek trzecią część raju. Wszakże niektórzy wykładacze Koranu, wykręciwszy tekst Proroka, nie przyznają kobietom duszy nieśmiertelnej.

Jako monarcha ptaków Frangestanu.
Frangestan, kraj Czerkasów.

  ... już krzyczą: „Bismiliach!”
Bismillach, w imię Boga; od tych słów zaczynają się prawie wszystkie rozdziały Koranu i wszystkie modlitwy i dziękczynienia muzułmanów.

Wiec wściekły wąsy od gniewu najeżył.
Zwyczajne symptoma gniewu u Turków. W roku 1809, na audiencji dyplomatycznej, nagle wąsy Kapudana baszy najeżyły się jak u tygrysa; drogmani pobledli od strachu, szczęściem wąs powoli opadł i obwisnął; zostało więc na karkach może tyle głów, ile było włosów w owych wąsach.

Poznałem czarne, złowrogie źrenice.
O złych oczach i urzekaniu złym okiem powszechna jest wiara między ludem w Turcji i w wielu innych krajach.

Gdzie wiszą szmaty jego palamporu.
Palampor, szal, który noszą baszowie i znakomite osoby.

Turban w kamieniu prostym wyrzezany.
Takie są proste nagrobki Turków. Często spotyka je podróżny w dzikich ustroniach pomiędzy skałami; oznaczają mogiły poległych w czasie buntu albo zamordowanych od zbójców.

Słyszał wołanie: „Illa—hu, Alla—hu!”
Illa—hu, Alla—hu, tymi słowami kończy się wzywanie na modlitwę, czyli izan obwoływany z wież minaretów.

Monkir, swą kosą rozerwie na ćwierci.
Monkir i Nekir, podług muzułmanów, są to wielcy inkwizytorowie ciągnący śledztwo z nieboszczyków. Jeżeli z odpowiedzi grzesznika przekonają się o jego winach, wtenczas Monkir kosą ciągnie go do góry, a Nekir maczugą na dół strąca.

Przed tron Eblisa twą przeklętą duszę.
Eblis, Pluton muzułmanów.

Lecz wprzód zostaniesz na ziemi upiorem.
Wiara w upiory powszechna na Wschodzie. Turcy zowią je wardulacha; Grecy równie ich się boją i mnóstwo o nich prawią strasznych powieści.

Jak się ten zowie kalajor ponury.
Kalajor lub kalojer, mnich grecki.

On wiedział o tym od swoich proroków.
W wielu krajach, na przykład w Szkocji, są ludzie, którzy mają posiadać wzrok podwójny: przewidywać przyszłe wypadki. W Turcji są niektórzy obdarzeni duchem prorockim i słyszący przyszłe postrzały.

Ona śpi, falmi nakryta chłodnemi!
Przed niewielu laty żona Muchtar baszy oskarżyła syna swego o niewierność. Muchtar wywiadywał się o nazwiska kochanek syna. Wymieniono mu dwanaście najpiękniejszych kobiet Janiny. Basza rozkazał je tejże nocy pochwycić, wsadzić w skórzane wory i wrzucić do morza. Janczar, obecny tej egzekucji, zapewniał mnie, że żadna z ofiar nie wydała krzyku ani pokazała znaku trwogi. Za mojej bytności w Grecji śpiewano pieśni o Frozynie, najpiękniejszej z owych Greczynek.

Historia o Giaurze i Leili jest nieco dawniejsza; słyszałem ją od jednego z tych opowiadaczy, którzy po kawiarniach wschodnich prawią różne powieści wierszem i prozą. Żałuję, że niewiele spamiętałem ułamków oryginału; porobiłem różne odmiany, wmieszałem własne dodatki; czytelnik je rozezna po stylu, ubogim w obrazy orientalne.

Objaśnienia czerpałem z Herbelota i ze sławnej powieści Kalif Watek.